1979 İran Devrimi’nin ardından Tahran yalnızca İranlı siyasi grupların değil, Soğuk Savaş’ın iki büyük kampının da mücadele alanlarından biriydi.
Şah devrilmiş, Ayetullah Humeyni ülkeye dönmüş, ancak yeni rejim henüz bütün kurumlarıyla yerleşmemişti. İslamcılar, milliyetçiler ve Marksist gruplar yeni İran’ın yönü için mücadele ediyor; istihbarat örgütleri rakiplerini ve birbirlerini izliyordu.
Bu ortamda Sovyetler Birliği’nin Tahran Büyükelçiliği’nde görev yapan KGB subayı Vladimir Kuziçkin’in önemli görevlerinden biri, Moskova ile İran’ın köklü komünist hareketi Tudeh Partisi arasındaki gizli ilişkileri yürütmekti.
Kuziçkin bu nedenle Tudeh’in örgütlenmesi, Sovyetlerle bağlantıları ve İran ordusu içindeki gizli yapılanması hakkında son derece hassas bilgilere sahipti.
Moskova’nın İran hesabı
Ben Macintyre’ın yeni kitabı “Redwood”da anlattığına göre Kuziçkin’in bildikleri arasında çok daha kritik bir plan da vardı.
Sovyetler, İran’daki siyasi kaosun uygun koşulları yaratması halinde Tudeh üzerinden iktidar değişikliğine gidilebilecek bir senaryo üzerinde çalışıyordu.
Tudeh’in yeraltı ağı, silahları ve ordu içindeki bağlantıları böyle bir ihtimal açısından önem taşıyordu. Planın başarıya ulaşması durumunda İran’ın Sovyet nüfuzuna girmesi ve gerekirse Sovyet askeri güçlerinin ülkeye çağrılması ihtimali bulunuyordu.
Böyle bir gelişmenin sonuçları İran sınırlarının çok ötesine uzanacaktı.
Sovyetler Birliği İran’la kuzeyden doğrudan sınır komşusuydu. Kızıl Ordu ayrıca 1979’dan beri Afganistan’daydı. İran’ın Moskova’nın kontrolüne girmesi, Sovyet nüfuzunun Basra Körfezi’ne ve dünyanın en kritik petrol güzergâhlarından Hürmüz Boğazı’na kadar uzanması anlamına gelebilirdi.
ABD açısından bu, Soğuk Savaş’ın stratejik dengelerini değiştirebilecek bir senaryoydu.
Fakat bu sırrı Batı’ya taşıyan olay jeopolitik bir fikir değişikliğinden çok daha kişisel bir krizle başladı.
KGB sırlarının karşılığında tedavi
Kuziçkin uzun süredir ağır stres altında yaşıyordu. Sürekli takip edilme korkusu, istihbarat dünyasının baskısı ve artan alkol kullanımı özel hayatını da etkilemişti.
Ciddi bir iktidarsızlık sorunu yaşıyor ve evliliğinin bundan zarar gördüğünü düşünüyordu.
Sovyet doktorlarından sonuç alamayan Kuziçkin, Batı tıbbının kendisini tedavi edebileceğine inanıyordu.
Bu beklenti sonunda onu Tahran’daki İngiliz istihbaratına götürdü.
MI6 subayı Ian McCredie ile kurduğu gizli temaslarda Kuziçkin, bildiği Sovyet sırlarını paylaşmaya başladı. Bunların arasında KGB’nin İran operasyonları, Tudeh’in gizli örgütlenmesi ve Sovyetlerin İran’a ilişkin planları da vardı.
Karşılığında iki temel talebi bulunuyordu: Batı’ya kaçabilmek ve cinsel sorununa tedavi bulmak.
Macintyre’ın aktardığı hikâyenin ironik tarafı da burada ortaya çıkıyordu. Kuziçkin’in Batı tıbbından beklediği kesin çözüm o yıllarda aslında mevcut değildi.
Ancak MI6, Sovyet subayının sahip olduğu istihbaratın değerini anlamıştı.
Türkiye üzerinden kaçırıldı
İngiliz istihbaratı, iri cüssesi nedeniyle Kuziçkin’e “Redwood” kod adını verdi.
1982’de operasyonun en riskli aşamasına geçildi.
Kuziçkin İran’dan çıkarıldı ve Türkiye üzerinden Batı’ya ulaştırıldı.
KGB açısından bu son derece ağır bir kayıptı. Çünkü kaçan kişi yalnızca bir Sovyet istihbarat subayı değildi; Moskova’nın İran’daki gizli ağını yakından bilen isimlerden biriydi.
Kuziçkin’in verdiği bilgiler kısa süre içinde İngiliz istihbaratının dışına da çıktı.
MI6 elde ettiği istihbaratı Amerikalılarla paylaştı. ABD ise bilgilerin bir bölümünü İran yönetimine ulaştırdı.
Bu, başlı başına sıra dışı bir gelişmeydi. Çünkü yalnızca birkaç yıl önce ABD’nin Tahran Büyükelçiliği basılmış, Amerikalı diplomatlar 444 gün boyunca rehin tutulmuş ve Washington-Tahran ilişkileri kopma noktasına gelmişti.
Ancak iki tarafın o aşamada ortak bir çıkarı vardı: Sovyet nüfuzunun İran’da güçlenmesini engellemek.
Tudeh’e büyük operasyon
Kuziçkin’den gelen istihbarat İran yönetiminin Tudeh Partisi’ne yönelik harekete geçmesinde önemli rol oynadı.
Partinin yeraltı ağı ve ordu içindeki bağlantıları açığa çıkarıldı. Büyük bir tutuklama dalgası başladı.
Macintyre’ın aktardığı bilgilere göre binden fazla Tudeh üyesi tutuklandı, yaklaşık 200 kişi idam edildi.
İran yönetimi ayrıca Sovyetler Birliği’ne karşı diplomatik bir operasyon başlattı ve 18 Sovyet diplomatı ülkeden sınır dışı etti.
İran’ın en eski ve örgütlü komünist hareketlerinden Tudeh ağır bir darbe aldı ve ülke siyasetindeki etkisini büyük ölçüde kaybetti.
Moskova’nın İran üzerindeki nüfuzunu genişletme imkânı da önemli ölçüde zayıfladı.
Batı’nın yardım ettiği rejim
Ancak operasyonun Batı açısından başka bir sonucu daha vardı.
Kuziçkin’in verdiği bilgiler Sovyetlerin ve Tudeh’in İran’daki gücünü kırarken, Ayetullah Humeyni liderliğindeki yeni rejimin önemli rakiplerinden birinin de tasfiye edilmesine yardımcı olmuştu.
Macintyre’a göre Batılı istihbarat çevrelerinde daha sonra bu sonuç üzerine ciddi tartışmalar yaşandı.
Amaç Sovyet nüfuzunun önünü kesmekti. Bunun sonucu ise İran’daki örgütlü sol muhalefetin ezilmesi ve İslam Cumhuriyeti’nin içeride daha da güçlenmesi oldu.
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
