2024 Nobel Ekonomi Ödülü’nün sahiplerinden Daron Acemoglu, Bilkent Üniversitesi’nden A. Arda Gitmez ve North Carolina Üniversitesi’nden Mehdi Shadmehr ile birlikte otomasyonun siyasi rejimler üzerindeki olası sonuçlarını matematiksel bir modelle inceledi.
5 Haziran 2026 tarihli “Automation and Repression” (Otomasyon ve Baskı) başlıklı çalışma, NBER tarafından çalışma raporu olarak yayımlandı ve MIT Economics’in çalışma makaleleri arasında da yer aldı.
Otomasyon, eşitsizlik ve isyan tehdidi
Araştırmacılar, otomasyon kararlarını çalışanların kitlesel bir isyan gerçekleştirebildiği varsayımsal bir siyasi ortamın içine yerleştiren bir model kuruyor.
Modelde otomasyon ilerledikçe emeğin milli gelirden aldığı pay azalırken sermayenin payı yükseliyor. Sermaye ile emek arasındaki eşitsizliğin büyümesi ise çalışanların isyan etme ve bu isyanın başarılı olma ihtimalini artırıyor.
Bu noktada çalışmanın “kapitalist devlet” olarak tanımladığı, sermaye sahiplerinin çıkarlarını temsil eden yönetimin önünde üç seçenek bulunuyor: Otomasyonu sınırlandırmak, vergiler yoluyla çalışanlara gelir aktarmak ya da siyasi faaliyetleri baskı altına almak.
Acemoğlu ve arkadaşlarının sonucu: Otomasyon ile baskı birbirini besliyor
Çalışmanın temel bulgusu, araştırmacıların ifadesiyle otomasyon ile siyasi baskı arasında bir “tamamlayıcılık” bulunması.
Modelde isyan tehdidinin çok düşük veya mevcut sermaye stokunun çok küçük olduğu istisnai durumlar dışında devlet baskıyı tercih ediyor. Sermaye stoku büyüdükçe daha fazla otomasyon teşvik ediliyor; daha fazla otomasyon da daha fazla siyasi baskıyı beraberinde getiriyor. Uzun dönemli dinamik modelde ekonomi, isyan tehdidinin çok zayıf olduğu durumlar dışında, giderek baskıcı bir dengeye yöneliyor.
Bunun arkasındaki mekanizmalardan biri yeniden dağıtımın maliyeti. Otomasyon ilerledikçe çalışanların kayıplarını telafi etmek için gereken yeniden dağıtım miktarı büyüyor. Modelde baskının maliyeti ise üretimin belli bir oranı olarak ele alınıyor. Bu nedenle otomasyon arttıkça sermaye sahipleri açısından yeniden dağıtım yerine baskının tercih edilmesi daha avantajlı hale gelebiliyor.
En çarpıcı bölüm: Demokrasi darbeyle sona erebilir
Araştırmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri, başlangıç noktasının demokratik bir sistem olduğu senaryo.
Acemoğlu, Gitmez ve Shadmehr’in modeline göre sermaye birikimi arttıkça otomasyon da artıyor. Bunun sonucunda demokratik karar alma mekanizmaları sermaye sahipleri açısından giderek daha az cazip hale geliyor.
Araştırmacılar, bu koşullar altında sermaye sahiplerinin demokrasiye karşı bir darbeyi destekleyerek baskıcı bir sistem kurulmasını tercih edebileceğini gösterdiklerini söylüyorlar.
“Yapay zekâ demokrasiyi yok edecek” demiyor
Ancak sosyal medyada araştırma için kullanılan “MIT, yapay zekânın demokrasiyi yok edeceğini matematiksel olarak kanıtladı” ifadesi, makalenin sonucunu olduğundan daha kesin aktarıyor.
Çalışma, yapay zekânın kaçınılmaz biçimde demokrasiyi ortadan kaldıracağını ampirik olarak “kanıtlamıyor”. Belirli ekonomik ve siyasi varsayımlara dayanan teorik bir model kuruyor ve bu koşullar altında otomasyon, sermaye yoğunlaşması ve baskının birbirini besleyebileceğini gösteriyor. Yazarlar da çalışmalarını teknoloji tercihleri ile siyasi rejimler arasındaki ilişkinin incelenmesinde bir “ilk adım” olarak değerlendiriyor.
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
