You Can See Everything: Herkesin gözü önünde saklanmak

İki aynayı karşı karşıya koyduğumuzda aralarında duran her şey sonsuza kadar çoğalır. Görüntü giderek küçülür, kararır ve sonunda bir koridorun dibinde kaybolur. Bu “sonsuzluk aynası”, fiziksel açıklamasını bilsek bile büyü gibi gelir bize. Hiçbir zaman koridorun nerelere gittiğini göremeyiz. Her yansıma bir öncekinin kopyasıdır, ama hiçbiri asıl nesnenin kendisi değildir. Edebiyatta bu yapıya “mise en abyme” deniyormuş. Fransızca olan bu ifade kelimesi kelimesine “uçuruma yerleştirme” demek. Abyme, “dipsiz” anlamındaki Yunanca abyssos‘tan geliyor (a-: “-sız”, byssos: “dip”). Kavram sonradan isimlendirilse de, çok eski örnekleri vardır aslında. Binbir Gece Masalları’nda Şehrazat hayatına devam edebilmek için masallar anlatırken, bu masalların içindeki başka anlatıcılar da başka masallar anlatır. Hayatta kalmak için her şey yapılır.

Aynanın temel işlevi görüntünün yansıtılmasıdır ama sonsuzluk aynası görüntüyü çoğaltırken, göz önündeki şeyi de görünmez hâle getirebilir. İngilizcede bunun kalıplaşmış bir adı var: “hiding in plain sight” yani “göz önünde saklanmak”. Yani, saklanmanın en iyi yolu bazen hiç saklanmamaktır. En sağlam hilenin hilesizlik olması gibi. Aradıklarımızı uzakta, gizli bölmelerde ararız da, hemen önümüzde duranı sıradan sayıp atlarız. Burnumuzun dibindekini görmemek gayet alışılmış bir şeydir. Keza, saklanmak için karanlık bir köşeye geçmek yerine gürültülü bir kalabalığın parçası olmak daha iyi bir taktik olabilir.

Bu uzun girizgâhtan sonra, tam bu noktada lafı artık You Can See Everything (Her Şey Ortada) filmine getirmezsem filmi unutup başka bir yazı yazabilirim, konu nerelere nerelere gider… Ama bu yazı bu film üzerine başladı aslında.

You Can See Everything, 1984 doğumlu “dahi genç” Elizabeth Holmes’un kurduğu Theranos şirketine ilişkin dolandırıcılık hikâyesini değil, o hikâyenin nasıl anlatıldığını anlatan bir film. Nathan Fielder ve Lance Oppenheim yönetmenleri. 174 dakikalık, yani yaklaşık üç saatlik bir belgesel. Tanıdık bir suçtan, “yatırımcıları dolandırmak” suçundan dolayı Elizabeth Holmes on bir yıllık hapis cezası almış. Belgeselin ilk kısmı Elizabeth’in hapse girmesinden önceki 34 gün boyunca bir sahil evinde yapılan çekimlerde yaşananları anlatıyor. İkinci yarısı ise Elizabeth hapse girdikten sonra dönüp bakıp neler olduğunu anlama çabaları ve hapisteyken yaşananlar üzerine.

Elizabeth kendisini ve yaşananları nasıl görüyor? Elizabeth’in eşi Billy Evans, Elizabeth’i, kendisini ve yaşananları nasıl görüyor? Yönetmen Nathan, Elizabeth’i, Billy’yi, kendisini ve onlarla yaşadıklarını nasıl görüyor? Sonra bu üç kişi kendisini, diğer iki kişinin ve müstakbel izleyicilerin gözünden nasıl görüyor? Dahası nasıl görmek ya da göstermek istiyor? Peki, Elizabeth ve Billy, tam da onbir yıllık hapisten önceki son 34 günde, onca kısıtlı ve değerli bir zaman parçasında, neden hayatlarının her ayrıntısının gösterilmesini ve kaydedilmesini istiyorlar? Üstelik çok yakın çekimlerle, yüzlerindeki gözeneklerin, gözlerindeki gözyaşlarının sinemada kocaman ekranda görünmesini neden istemiş olabilirler? Kime neden inanırız? Yaşanan herhangi bir şey, onu yaşayan herhangi biri tarafından doğru olarak anlatılabilir mi? Herhangi bir şey ona bakış açıları kadar çok sayıda anlatı ve hatta gerçek taşıyorsa, gerçek diye bir şeyden bahsetmek mümkün müdür?

Elizabeth Holmes’un ne kadar akıllı bir yalancı ve adanmış bir manipülatör olduğunu görmek için gittiğimiz filmde, kendimizi bu soruların içinde kıvranırken buluyoruz. Halbuki, filmin adı bir vaatti: Her şeyi görebiliriz.

Filmin en çarpıcı sahneleri, tek bir kelimenin etrafında dönen kahvaltı masası sorgulamaları. Nathan, Elizabeth’e bir dergiye verdiği röportajdan bir kesit izletiyor: Theranos’un tek bir cihazla tek bir damla kan ile her testi yapabildiği iddiası. Theranos’un var olma nedeni. Elizabeth geri adım atmıyor. Cihaz “yapabilirdi”, diyor, “doğru kimyasallar olsaydı.” Burada yanlış bir bilgi var mı? Tartışılır. “Yapabilirdi” ile “yaptı” arasındaki mesafe ile milyarlarca dolarlık bir değerlemenin sığdığı boşluk eşitleniyor.

Nathan bu boşluğu adlandırmaya çalıştıkça Elizabeth şaşkınlığa sığınıyor. Elinden geldiğince açık konuşmaya çalıştığını söylüyor. Manipülasyon böyle bir şey değil mi zaten? Bizim belirsiz olarak algıladığımız şeyin onun kafasında net olduğunun ama kelimelere tam da dökülemediğinin vurgulanması, kendimizi sorgulamak durumunda kalmamız. Elizabeth’in yalanı gizli bir bölmede değil, herkesin okuduğu/duyduğu cümlenin tam merkezinde duruyor. Elizabeth’in masum bakışı da eklenince, her şey görünmez olabiliyor. Elizabeth bilmiyor, bilip bilmediğini bilmiyor, bizi neden kandırmak isteyeceğini de anlamıyor. Bunlara Silikon Vadisinin terimleri ekleniyor. “Algoritmalar”, “yeni tip bir sensör”, “buluta bağlanmak”…Somut hiçbir şey söylemeyen ama her şeyi vaat eden bir teknoloji dili.

Bu dil oyunları boşlukta oynanmıyor. Bağlamımız belli, 2010’ların Silikon Vadisinin ortak dili. “Vizyon” denen belirsizlik alanı, kanıtın yerini tutabiliyor. Elizabeth’in buradaki farkı, bu dili yargılanırken de bırakmaması. Tabii ki sürpriz değil. Yönetim kurulunda eski bakanların ve rütbeli askerlerin yer aldığı Theranos bu dil olmazsa pek bir çaresiz kalabilirdi. Elizabeth bu dil içinde her şeyi hep geleceğe erteliyor, her şey hep bulanık ama mümkün.

Biz hâlâ anlamaya çalışanlar olarak başa dönüp filmin çekilme nedenine bakıyoruz. You Can See Everything belgeseli Elizabeth ve Billy’nin teklifiyle çekilmeye başlanıyor. Amaçları, özellikle ABD’de, kamuoyunu bunca meşgul eden bir davada medyanın çizdiği Elizabeth portresinin karşısına “gerçek Liz”i koymak. Yönetmen ne yapmaya çalışıyor peki? Çok izlenen bir film yapmaktan başka bir cevabımız olamıyor bu soruya. Zaten, filmin anlatısının sahibinin kim olduğu hakkında da net bir fikrimiz yok: Elizabeth mi yoksa yönetmen mi? Elizabeth, kendi masallarına kendisi de inanmış gibi anlatırken/masallarının baş kahramanını oynarken, Şehrazat’tan belki de daha yetenekli. Farklı bir çerçevede de olsa, yine hayatta kalma motivasyonu devreye giriyor belki. Kamuoyunun verdiği hükmü değiştirmek hayatta kalmak gibi bir şey. Elizabeth kendisi hakkında oluşturulan imajı kabul etmiyor ama karşısına bir şey de koymuyor. Dev ekranda kocaman mavi gözlerinden dökülen gözyaşlarının da desteklediği belirsizlik dilinin gücüne güveniyor. Ya da en azından bir “belki”yi esirgemiyor kendinden. Bu hayatta belirsizliğe rağmen ayakta duran kazanıyor çoğu zaman.

Filmin ikinci yarısı diyebileceğimiz hapishane yıllarında kameralara izin olmadığı için, “canlandırma” ile daha fazla karşılaşmaya başlıyoruz. Bu kısımda görüntü dili de aynı belirsizliğe daha fazla sahip çıkmaya başlıyor. Kamera gözlemci mi sadece? Neleri, nasıl, ne kadar gösteriyor? Canlandırmalar ve kamera arkası görüntüleri iç içe kurgulandığından, kendini kaptırıp gitmiş olan izleyiciler olarak, zaman zaman neyin gerçek kayıt, neyin yeniden çekim olduğunu ayırt edemiyoruz. Film, söylediği şeyi biçimiyle de yaptıkça neyin peşinde olduğumuzu da unutuyoruz.

Tam da bu aşamada film bir “mise en abyme”e dönüşüyor. Elizabeth’i daha önce The Dropout dizisinde oynamış Amanda Seyfried, Nathan’ın çekimlerden ya da hapishane ziyaretlerinden hatırladıklarını canlandırıyor. Christopher Abbott da Billy’yi oynuyor. Elizabeth’in sözleri ve gözyaşları artık Nathan’ın hafızasından. Böylece, uçurumun boşluğu büyüyor, anlam kayıyor ve daha da bulanıklaşıyor. Seyfried gibi biz izleyiciler de, şu soruların cevabını merak ediyoruz: Acaba Nathan, Elizabeth’i korumak için bazı şeyleri anlatıdan çıkarıyor mu? Yeni şeyler ekliyor mu? Rötuşlar var mı? Yönetmen de kendi müdahalelerini hepimizin gözü önünde saklayarak mı yapıyor?

Diğer tarafta Billy de kendi metnini üretiyor. Elizabeth’in yapay zekâ kişiliğini kuruyor ve bir tür Theranos 2.0 için bu yeni kişilik ile müzakereler başlıyor. Elizabeth’in sesi bu sefer bir makinadan geliyor. Elizabeth; kendisi, Billy’nin eşi, elit anne babasının kızı, oyuncunun canlandırdığı, yönetmenin gördüğü ve yeniden gördüğü kişiliklerinin hangisinde en gerçek halinde? Gerçek ile en gerçek ayrımı fazla zorlama oldu, evet, ama bu soru başka nasıl sorulur? Kim kimin adına konuşuyor? Kim kimi anlatıyor? Seyfried, Elizabeth’i canlandırırken insanların onun adına konuşmasından yorulduğunu söylüyor. Biz takıntılı izleyicilerin “pes” dediği yerdeyiz.

Filmin anlam ve öneminden bahsederken birkaç cümle de imaj ekonomisi üzerine kurmalıyız. Elizabeth, cezasını çekerken bir af dilekçesi de bekliyor, ABD adalet sisteminde pazarlıklar bitmiyor, biliyorsunuz. Bir anda geniş kitlelere ulaşan bir A24 filmi, kamuoyundaki Elizabeth Holmes algısının yeniden kurulmasının çok güçlü bir aracı olmaz mı? Mesela, Elizabeth’in zihninin “farklı” çalıştığı, her şeyin değilse bile, birçok şeyin iletişim kazalarından kaynaklandığı “avantajlı” bir okuma olmaz mı? Her şey değilse bile, birçok şey bir iletişim sorununa indirgenebilir mi? Kanıtlanmış yatırımcı yanıltmaları, şişirilmiş gelir tahminleri, sahtecilik vs bir dil ya da iletişim sorununa indirgenebilir mi? İndirgenemez diyip kesip atmak mümkün mü?

Gişede büyük işler yapan ve ödül sezonunda da büyük işler yapması beklenen film ile oluşturulan bu anlatının nelere kadir olabileceğini bekleyip göreceğiz. Olgular üzerinde uzlaşmanın giderek zorlaştığı bir zamanda yaşıyoruz. “Yapabilir” ile “yaptı” arasındaki boşluk özel hayatla içiçe geçen siyasette de iyi iş görüyor. Her şeyi görebiliriz.

Bunca uzun lafın kısası, izlediğim en güçlü ve tuhaf filmlerden biri olan You Can See Everything bir hüküm vermediği gibi, bir hüküm vermenin imkansızlığını da belirginleştiriyor. Filmin esas sorusu olması beklenen Elizabeth’in samimi olup olmadığı ve kendi anlattıklarına inanıp inanmadığını sorgulamak boşlukta anlamsız hâle geliyor. Çünkü bu sorgulamanın tek tek cümlelerde, o cümleleri üretenlerde ve onları dolaşıma sokan sonsuzluk aynasında bulanıklaşıp kaybolduğunu görüyoruz. Perdede gördüğümüz her şey, karşılıklı duran aynalardan birinin bize göstermeyi seçtiği şey. Filmden kendi yansımalarımızın arasında kaybolmuş olarak çıkıyoruz. Her şeyi gördüğümüz bu zamanlarda gözümüzün önünde saklanan şeyleri nasıl umursamadığımız aklımıza takılıyor.