Koleksiyonun basımında katkı yapan Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Gülşen Orhan, 15 ciltlik koleksiyonu Erdoğan’a takdim etti:
“Kürtçe klasik eserler için en önemli arşiv olan Aleksandre Jaba Kolleksiyonu Kültür Bakanlığı tarafından yayınlandı. İçinde birbirinden değerli Kürtçe klasik eserler, elyazmaları bulunan bu arşiv üzerine uzun zamandır Mardin Artuklu Üniversitesi Kürt Dili ve Kültürü Bölümü hocalarıyla beraber yürüttüğümüz çalışma nihayet okuruyla buluştu. Nerdeyse bir asırdır Rusya’daki kütüphanelerde bulunan kültür ve gönül dünyamıza ait bu şaheserleri doğduğu coğrafyaya getirmenin haklı gururunu yaşıyoruz.
15 cilt halinde basılan koleksiyonda 39 farklı eser olmak üzere toplamda 69 elyazma nüsha bulunmaktadır. Eserler; Feqiyê Teyran, Ahmed-i Hanî ve Melayê Bateyî başta olmak üzere Klasik Kürt şairlerinin eserleri, Halk Edebiyatı, Dil ve Tarih alanlarındadır. Kürtçe manzum yazılmış Mevlid, MemuZîn, Leyla ve Mecnun, Yusuf ve Züleyha gibi mesnevilere ve Şerefname gibi tarih kitaplarına bu arşiv sayesinde ulaşılabilir.
Sayın Cumhurbaşkanımızın vizyonu, liderliği ve himayesi, bizim için her gün yeni ufuklar açmaktadır. Kendileri Kürtçenin en büyük hazinesini muhafaza ve gelecek kuşaklara aktarmayı sağlamış, bilim ve kültür dünyamıza ve akademik camiaya ışık tutmuştur.
Bu alanda ve her konuda bizi destekleyen Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’n zat-ı alilerine medyun-u şükranız. Yayında emeği geçen Kültür Bakanımız sayın Mehmet Nuri Ersoy, Kütüphaneler Genel Müdürlüğümüz ve Mardin Artuklu Üniversitesi Kürt Dili ve Kültürü Bölümü akademisyenlerine teşekkür ediyoruz.”
Yıldıray Oğur yazmıştı
Jaba Koleksiyonu’nun hikayesini Yıldıray Oğur yazmıştı:
“İki yıl önce Ankara’daki Rus Büyükelçiği içindeki Rus Evi’nin şarkiyatçı başkanı Doç. Dr. Aleksandr Sotniçenko, İzmir Karabağlar Hristiyan Mezarlığı’nda uzun süredir aradığı birinin mezarını buldu.
1894’de gömüldüğü İzmir’deki Yahudi mezarlığı Kançeşme’den 1937’de mezarlık şehrin içinde kalınca kemikleri diğer meftalarla birlikte toplu olarak Karabağlar’a taşınmıştı.
O yüzden mezarı yıllardır kayıptı.
Doğduğu topraklardan binlerce kilometre uzaktaki mezar yeri bile kaybolmuş Polonyalı bu Rus diplomatın adını özellikle Kürt dili ve edebiyatıyla ilgili olanlar çok iyi biliyor: August Jaba.
Aleksandre August Jaba (1801-1894) St. Petersburg Üniversitesinde Doğu Dilleri bölümünde eğitim görmüş Polonyalı Katolik bir Rus diplomattı.
19’uncu yüzyılın sonlarında geldiği Osmanlı’da 1848 ile 1866 yılları arasında Selanik, İzmir ve Erzurum’da Rus sefirliği yapmıştı.
Jaba, emekli olduktan sonra İzmir’e yerleşmiş ve vefatının ardından da bu kentte defnedilmişti.
Jaba’yı Türkiye’ye esas bağlayan ise 1856-1866 yılları arasında Rusya’nın Erzurum konsolosluğu sırasında yaptıkları olmuştu.
Şarkiyatçı Jaba, işe önce Kürtçe öğrenmek isteyerek başladı.
O dönem Erzurum’da imamlık yapan ve dönemin meşhur alimlerinden Molla Mahmud Bâyezîdî ile tanıştı ve ondan Kürtçe dersler aldı
Jaba’nn Kürt kültürüne ilgisi dili öğrenmesiyle arttı.
St. Petersburg Bilimler Akademisi’nin talebi üzerine dönemin Kürt alimlerinden bir çalışma ekibi oluşturdu.
Hakkarili Molla Musa, Müküslü Molla Muhammed, Hacı Abdulazizoğlu Taha, Muhammed Hoca Efendi, Feyruz Efendi, Hasan Hekimbaşı, Abbasoğlu Taha ve Süleymanoğlu Muhammad Garib’in yer aldığı ekip tarihteki ilk ilk Kürdoloji çalışma grubuna dönüştü.
Özellikle Mahmud Bâyezîdî’nin çabalarıyla ve şahsen el yazısıyla Kürt dili ve kültürün eserleri yazılı hale getirildi.
Ekip çalışmasıyla Kürtçe yazılmış 4017 sayfalık bir koleksiyon ortaya çıktı.
Koleksiyonda sözlükler, Kürtçe dil kitapları, Mem û Zin, Feqiyê Teyran şiirleri, Leyla ile Mecnun gibi klasik eserlerin yanı sıra mevlitler, Kürt halk edebiyatına ilişkin şarkı ve hikâyeler, sözlü edebiyat ürünleri yer almaktaydı.
Alexander Jaba, Molla Mahmud Bazidi sayesinde elde ettiği 44 Kürtçe, 4 Fransızca, 3 Farsça ve 3 Türkçe yazmadan oluşan Kürt edebiyatı koleksiyonunun bir kısmını yayınladı, tamamı için de Fransızca bir katalog hazırladı.
Bu olağanüstü entelektüel faaliyet sayesinde Kürt dili ve edebiyatının şaheserleri kaybolmadı ve günümüze ulaştı.
Uzun on yıllar boyunca Bazidi’nin el yazısıyla kaleme aldığı Kürt dilinin büyük eserleri Aleksandre Jaba Koleksiyonu veya Jaba Arşivi adı altında St. Petersburg Bilimler Akademisi’nde korundu.
Ve 2026 yılında nihayet Jaba Koleksiyonu, 13 cilt halinde Türkçe, Kürtçe ve orijinal tıpkı basımlarıyla yayınlandı.
Peki kim tarafından?
Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından.
Kültür Bakanı Mehmet Ersoy birinci cilde çok güzel bir giriş yazısı yazmış:
“Bu eser, erken dönem Kürt çalışmalarının şekillenmesinde temel rol üstlenmiş ve akademik çevrelerde Kürt dili ve kültürü hakkındaki yapılan sistematik değerlendirmelerin zeminini hazırlamıştır. Bu itibarla bu önemli eserin Kürtçe olarak yayımını gerçekleştirmek, Bakanlığımız adına büyük bir gurur vesilesidir.”
En büyük gurur ise yıllardır sessizce çok önemli işler yapan bir üniversiteye ait.
Mardin Artuklu Üniversitesi’ne.
İlk kez bir kopyası 2010’lu yıllarda rahmetli Prof. Dr. Kadri Yıldırım’ın çabalarıyla Mardin Artuklu Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü’ne getirilen koleksiyonu özel bir çalışma ve giriş makaleleriyle baskıya Enstitü’nün hocaları getirdi.
Cumhurbaşkanı başdanışmanı Gülşen Orhan’ın katkılarıyla yapılan bu tarihi işin arkasında Mardin Artuklu Üniversitesi rektörü İbrahim Özcoşar ve Yaşayan Diller Bölümü başkanı Ahmet Kırkan var.
Çözüm sürecinde adımların gecikmesinden bahsedilirken, sessizce atılan adımlar bunlar.”
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
