İkinci el zaman: Yeşil İnsan’ın sonu-2

Bir önceki yazıda Rus edebiyatından yola çıkarak iki halkın benzerliğine, Alekseyeviç’in kızıl insanına ve Stalin öldüğünde radyonun başında sorulan o soruya bakmıştık: “Şimdi ne yapacağız?” Alekseyeviç’in ikinci el zaman dediği şey, yıkılan bir dünyanın artıklarıyla yaşamaktı. Ama ne o soru ne de o zaman yalnızca Rusların meselesiydi. Onlarda kızıl olan bizde yeşildi. Peki kim bu yeşil insan?

Yeşil insan… Kendini Müslümanlardan sorumlu hissettiği için daha çok yeşille anılmış. Bazılarının söyleyegeldiği gibi bir Yeşil Kuşak Projesi’yle ilişkili bir insan tipi değil. Hatta yeşil kuşak diye küçümsenen bu rengin asırlık kuşakları, dünyanın birçok yerinde kendilerine efendilik yapan sömürgecilere zor zamanlar yaşatmışlar ve bu geleneği bugün de sürdürüyorlar. Emeğin, adaletin, merhametin temsilcisi, ötekileştirilenin savunucusu o. Başka bir ifadeyle kendini insanlığın ebedî ve büyük mutluluğuna adamış bir karakter, yeşil insan.

Dünyayı cennete çevirirken yaşadığı ve yaşayacağı her zorluğu mükâfat olarak görüyor. Nerede olursa olsun yardım isteyene el uzatan, hak bekleyeni adaletle buluşturan, mazluma dost, zalime düşman biri. Sahte tanrıların hükümranlığına balta sallayan, putları deviren, kendi diyarında yaşamak isteyen bütün etnik ve dinî farklılıkların haklarını teslim eden, hukuklarını tanıyıp koruyan insan o. Bütün bunları dininin emri, inancının gereği olarak yapıyor. Sezai Karakoç’un “İslam bir sevinçti kaplardı içimizi” dizesi, onun huzurunu sağlayan bu inancın en saf hâlini anlatıyor. İslam onun için bir yük, bir program, bir iktidar tasavvuru olmadan önce bir sevinç. Gönlünü, ruhunu sarıp fikrini biçimlendiren bir sevinç. Kulağına okunan ezanla yolculuğuna başlayan yeşil insan için Karakoç’un aynı şiiri bir manifesto, bir özgeçmiş ve bir gelecek tahayyülü:

“Annemin bana öğrettiği ilk kelime

Allah, şahdamarımdan yakın bana benim içimde

Annem bana gülü şöyle öğretti

Gül, Onun, o sonsuz iyilik güneşinin teriydi

Annem gizli gizli ağlardı dilinde Yunus

Ağaçlar ağlardı, gök koyulaşırdı, güneş ve ay mahpus

Babamın uzun kış geceleri hazırladığı cenklerde

Binmiş gelirdi Ali bir kırata

Ali ve at, gelip kurtarırdı bizi darağacından

Asya’da, Afrika’da, geçmişte gelecekte

Biz o atın tozuna kapanır ağlardık

Güneş kaçardı, ay düşerdi, yıldızlar büyürdü

Çocuklarla oynarken paylaşamazdık Ali rolünü

Ali güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar kahraman

Ali olmaktan bir sedef her çocukta

Babam lambanın ışığında okurdu

Kaleler kuşatırdık, bir mümin ölse ağlardık

Fetihlerde bayram yapardık

İslam bir sevinçti kaplardı içimizi

Peygamberin günümüzde küçük sahabileri biz çocuklardık

Bedir’i, Hayber’i, Mekke’yi özlerdik, sabaha kadar uyumazdık

Mekke’nin derin kuyulardan iniltisi gelirdi

Kediler mangalın altında uyurdu

Biz küllenmiş ekmekler yerdik razı

İnanmış adamların övüncüyle

Sabırla beklerdik geceleri”

Bu yüzden yeşil insanın varlık nedeni İslam’ın yaşatılması olmuş. Zira onun için İslam’ı yaşatmak, insanın hukukunu ve adaleti de yaşatmak demek. Irk ayırmaksızın İslam sancağını taşıyanları kolektif bilincinin kahramanları, dinine yönelik saldırılara karşı duran İslam devletlerini ve hükümdarlarını mitik ataları kabul etmiş. Çünkü İslam’ın sancaktarlığı, onun mitik bilincinde adaletin yeryüzüne yayılmasının ve hâkim olmasının da karşılığı olmuş. Hz. Peygamber’le başlayan süreçte bütün fetihler, bütün gazalar, bütün savunmalar yeşil insanın kültürel ve tarihsel hafızasını oluşturmuş. Hz. Ömer’in Kudüs’e girişi, Halid bin Velid’in Yermük’ü, Tarık bin Ziyad’ın Endülüs’ü, Selahaddin Eyyubi’nin Kudüs’ü, Orta Asya’dan Anadolu’ya gelen akıncı Müslüman Türk beylerinin ilk fetihleri, Büyük Selçuklu’nun, Anadolu Selçuklu’nun ve Osmanlı’nın bütün tarihî ve kültürel mirası, yeşil insanın topyekûn kabul ettiği, dayanak kıldığı, kendini nispet ettiği tarih. Özellikle Haçlılara karşı verilen mücadelelerle birlikte Osmanlı Devleti’nin Viyana kapılarına kadar dayanan sınırları, bütün ümmet diyarlarında hâkimiyet kurup Haçlı’ya oynama alanı bırakmaması, dünya Müslümanlarının haysiyetini kendi namusu bilerek koruduğuna duyulan inanç, Osmanlı’yı, son imparatorluk olmasının da etkisiyle, yeşil insanın tarihsel hafızasında en çok başvurduğu yer yapmış.

Bu tarihsel hafızanın içinden bakınca Ulitskaya’nın Yeşil Otağ romanının adı, yazgının bir tebessümüne dönüşüyor. Yeşil insana hayalini yaşatan Osmanlı, bir otağdan çıkıp üç kıtaya tuğ dikmişti. Bu yüzden otağın onun için manası, bir tarih dersi bilgisinden çok daha fazlası. Otağlı, kılıçlı, atlı dizileri izlemekten bıkmayan, seyrederken kendinden geçen, esrik bir ruh hâline bürünen yeşil insanın bu hâlini, yönünü Batı’ya dönüp tarihe ve bölgeye ancak arada bir bakan muhaliflerin anlaması da pek beklenemez. Otağlar, kılıçlar, atlar, börkler, alplar yeşil insana bir katarsisten fazlasını yaşatıyor. Bu dizilere duyulan ilginin temelinde, asırlardır kavuşamadığı o güce, o kudretli günlere erişememenin yanında şen zamanların, fetih günlerinin yası da var. Gündelik hayatında kimi zaman sakladığı, kimi zaman mahcubiyetle taşıdığı bu özlemi, ekranda yeniden karşısına çıkan kudretli geçmişin içinde kendini kaybederek yaşıyor.

O yas onu geleceğe değil, geçmişe yöneltiyor. Çünkü geçmişteki adaleti, merhameti ve kudreti bugünün dünyasında yeniden üretecek düşünceyi, ahlakı ve kurumları inşa etmek yerine, geçmişin görüntüsünü yeniden yaşamayı yeterli bulmaya başlıyor. Bir zamanlar kendisine büyük idealler kazandıran tarihsel hafıza, giderek onu bugünün gerçeklerinden uzaklaştıran bir teselliye dönüşüyor. Ekranda kazanılan zaferler, gerçek hayatta verilemeyen mücadelelerin yerini alıyor. Geçmişin ihtişamını sürekli hatırlatan bu anlatılar, yeşil insanın tarihsel hafızasını canlı tutarken bugünün imkânlarıyla o ihtişam arasında kapanması güç bir mesafe de oluşturabiliyor. Geçmişin hatıraları geleceğe dair yeni hayallerin yerini aldığında, yeşil insan için mümkün görünen tek şey geçmiş oluyor. Kızıl insanın önünde bir gelecek vardı, yeşil insanın arkasında ise bir geçmiş var. Biri cenneti ileride kuracaktı, öteki bir zamanlar kurulmuş olanı geri getirecek.

Yeşil insana ruh, duygularına can, aklına ufuk veren, onun hem kişisel hem de toplumsal egosunun inşacısı ve yaşatıcısı Osmanlı, kovandaki ana arının kaderini yaşamış. Bir kovanda ana arı yaşlanıp güçten düştüğünde, diğer tüm arılar onun artık kendilerine bir fayda sağlayamayacağını düşünür. Kendi içlerinden genç bir kraliçe yetiştirir, yaşlı ana arının da etrafını sarıp onu öldürürler. Kovanı ayakta tutan, ona hayat veren ana arının sonu, kendi doğurduğu arıların elinden gelir. İmparatorluğun sonu da böyle olmuş. Kendi çocuklarının bir kısmı onu artık kendilerini koruyamayacak kadar yaşlı ve güçsüz görmüş, yabancılarla iş birliği yapmış. İçeriden çözülen, dışarıdan gelen müdahalelerle sarsılan imparatorluk tarih sahnesinden çekilmiş. Sezai Karakoç’un yukarıdaki şiirinin son dörtlüğü de tam da yeşil insanın bu ruh hâlini anlatır gibi:

“Şimdi hiçbirinden eser yok

Gitti o geceler o cenk kitapları

Dağıldı kalelerin önündeki askerler

Çocukluk güzün dökülen yapraklar gibi”

Karakoç’un çocukluğunda yitip giden o dünya, aslında çok daha önce, imparatorluğun son yüzyıllarında çözülmeye başlamıştı. Modernleşmeyle birlikte başlayan süreç, her defasında yeni bir kurtuluş heyecanıyla girilen, aynı hayal kırıklığıyla çıkılan bir yol olmuş. İmparatorluğu kurtarmak için girişilen her hamle yeni umutlar doğurmuş, fakat her başarısızlık kurtarılmak istenen düzenin biraz daha çözülmesine yol açmış. Sonunda Birinci Dünya Savaşı imparatorluğu parçalamış, toprakları hunharca ele geçirilmiş, Müslüman halklar sömürge yönetimlerinin hâkimiyeti altına girmiş. İslam milletleri, sömürgecilerin kuklası olan yönetimlerin de etkisiyle o günden bugüne savaş, çatışma, kan ve acı içinde yaşamış. Kendi topraklarında parya muamelesi görmüş. Müslümanlar yurtlarından ya sürgün edilmiş ya da orada tutsak olmuş. İmparatorluk topraklarının paylaşılmasının ardından bu coğrafya 1948’de İsrail’in kuruluşuna, petrol talanlarına, gerçekleştirilen onlarca darbeye, devrim isteyen gençler başta olmak üzere milyonlarca Müslümanın katledilmesine, hapsedilmesine, işkence görmesine, Sovyetlerin Afganistan’a saldırmasına, Bosna Savaşı’na ve Irak’ın işgaline sahne olmuş. Dünyanın başka yerlerinde de Müslümanlar soykırıma uğramış. Birbirinden farklı tarihsel sebeplerle yaşanan bütün bu felaketler, yeşil insanın hafızasında aynı büyük kaybın devamı olarak yer etmiş.

Bu, bütün Müslümanları ama en çok da kendini Osmanlı’nın vârisi gören Türkiye Müslümanlarını etkilemiş. Çünkü onun gözünde bu acıların hepsinin sebebi, bu diyarlara tuğ diken otağın yıkılması. Otağ dağılmış, ümmet sahipsiz kalmış. Yeşil insan bir yandan kendi ülkesinde ulus devletin giydirdiği gömleğe karşı mücadele ederken bir yandan da bütün insanların, özelde bütün Müslümanların özgürlüğünün sağlanacağı bir ideaya, büyük ülküsüne yeniden inanmış. Henüz geçmişin hatıralarıyla avunmuyor, o geçmişten aldığı ilhamla geleceği değiştirebileceğine inanıyormuş. Bunu, bazılarının söyleyegeldiği gibi hemen Yeni Osmanlıcılık diye okumak ezber olacağı gibi entelektüel namusa da yakışmaz. Çünkü onun özlemi kaybedilmiş topraklardan, sınırlardan ya da bir hanedanın iktidarından çok, o imparatorluğun temsil ettiğine inandığı adaletin, haysiyetin ve Müslümanların sahipsiz bırakılmadığı bir dünyanın yeniden kurulmasına yönelik.

Öte yandan Yeni Osmanlıcılığa karşı çıkmak da gerekçeleri ortaya konmadığında kendi başına bir düşünce sayılmaz. Böyle bir tasavvurun bölgemize gerçekte ne getireceği, ne götüreceği tartışılmadan, yalnızca iktidara duyulan öfkeyle ya da geçmişe kapalı bir bakışla yapılan itiraz, karşı çıktığı ezber kadar sığ kalıyor. Doksanlarda İslami çizgide duran, bugün kimi hâlâ kendini İslamcı sayan, kimi o çizgiden döndüğünü söyleyen bir kesimin “Müslümanlar devleti savundu” ya da “devletin sahibi olunca iktidara yapıştılar” itirazı da benzer bir eksiklik taşıyor. Fakat devleti eleştirmek başka, Müslümanların kendi kaderlerini tayin edecek siyasi ve kurumsal güce ihtiyaç duyup duymadıklarını tartışmak başka. Devletle kurulan ilişkinin yanlışlarını göstermek, devletin sağlayabileceği imkânları ve Müslümanların yeniden hür ve kendileri olabilecekleri bir dünya ülküsünü görmezden gelmeyi gerektirmiyor. Daha acı olanı ise şu: Türkiye’nin Suriye’deki adımlarını Yeni Osmanlıcılık diyerek istihzayla küçümseyenlerin bir kısmı, doksanlarda Hama için gözyaşı döken, 1982’de şehri kana bulayan Hafız Esad’a lanet okuyan insanlar. Bu isimlerden bazılarının yıllar sonra kendi halkına kimyasal silah kullanan oğul Esad’ı savunmaya kalkması, itirazlarının dayandığı düşünsel zemini de sorgulatıyor.

Bu ülkünün derininde, Müslüman halkların ve imparatorluğun bütün çocuklarının örselenen egosunun, çiğnenen haysiyetinin ve parçalanan gururunun öfkesi var. Yine de bu öfkeyi kaybedilmiş bir kudretin özlemine indirgemek eksik olur. Yeşil insanın ülküsünde adalet arayışıyla kaybedilmiş haysiyeti yeniden kazanma arzusu iç içe geçmiş.

Aşağılanmanın bir halkta neyi biriktirdiğini tarih defalarca göstermiş. Ari Turunen, Kibrin Tarihi kitabında Hitler’in yükselişinde Versay Antlaşması’yla Almanlara yaşatılan aşağılanmanın önemli bir payı olduğunu anlatıyor. Ama Versay tek başına bir olay değil, bir zincirin halkası. 1871’de Almanlar imparatorluklarını, yendikleri Fransa’nın sarayında, Versay’ın Aynalı Salonu’nda ilan ediyor. 1919’da galipler Almanya’ya antlaşmayı aynı salonda imzalatıyor. 1940’ta Hitler, yenilen Fransa’ya imzayı 1918’de Almanya’nın mütareke imzaladığı aynı vagonda attırıyor. Aşağılanma elden ele geçiyor. Sanki her galip mağlubuna kendi eski yarasını devrediyor. Rusya’nın doksanları da böyle. İmparatorluğunu bir gecede kaybeden, Batı’ya başkalarının eskittiği kıyafetlerle dokunan kızıl insan, on yıl geçmeden yitirdiği büyüklüğün özlemine sarılıyor. Çin, Afyon Savaşları’ndan 1949’a uzanan dönemi “yüzyıllık aşağılanma” diye adlandırıyor ve bugünkü bütün büyüklük iddiasını o yüzyılın bir daha yaşanmayacağı yemini üzerine kuruyor. Galibin kibri mağlubun öfkesini büyütüyor. Aşağılanmış bir halk yenilgisini unutmuyor ama yasını da tutmuyor. Tutulmayan yas da zamanla bir davaya dönüşüyor. Yeşil insan imparatorluğun yasını tamamlayamamış, kaybettiği dünyayı yeniden kurmaya ahdetmiş. Peki yeşil insan kaybettiği dünyayı kurmak için hangi yoldan yürüdü?