Ve Temmuz işte böyle sona erdi

[31 Temmuz – 1 Ağustos 2020] Serbestiyet’te 2 Temmuz’da imzasız bir analiz yayınlanmıştı. “Temmuz sona ermeden, salgının dünya çapındaki profili nasıl olacak?” başlığını taşıyordu. Şunları saptıyordu: Gerek günlük, gerek toplam vaka ve ölüm sayıları bakımından İtalya, İspanya, İngiltere, Almanya ve Fransa’nın hepsi “düşüş”te (yani göreli iyileşmede). Buna karşılık dört kritik bölgeden: Latin Amerika, Orta Doğu, Afrika ve Güney Asya’dan yirmi kadar ülke dev “artış”lar (yani kötüleşmeler) ile çıkageliyor. Buna göre, Temmuz ayı sona ermeden “ilk on” muhtemelen şu sırayla oluşacak: ABD, Brezilya, Hindistan, Rusya, Peru, Şili, Meksika, Pakistan, İran, Suudi Arabistan (veya Güney Afrika). Yani bir ay geçmeden (1 Ağustos’a kadar) “ilk on”da; iki ay geçmeden (1 Eylül’e kadar) “ilk yirmi”de, ABD dışında Batı ülkesi kalmayacak öngörüsünde bulunuyordu.

19 Temmuz’da bu sefer ben, “COVİD’in büyüyen korku ve sefaleti” başlıklı, imzalı bir yazı yayınlamıştım. O sırada dünya çapında toplam vaka sayısı 14,431,277 ve aktif vaka sayısı 5,204,889’tü. Üstelik bunların içinde 60,073’ü ağır veya kritik vakaydı. Birkaç gün içinde belki birçoğu ölecekti. Toplam ölüm sayısı 604,984’e dayanmıştı.

Yazının spot’unda, “Hiçbir hayale kapılmayın. Bu salgının dibini görmekten çok ama çok uzağız. Henüz tünelin ucunda hiçbir ışık yok” diyordum. Hattâ bazı arkadaşlar çok karamsar bulmuştu. İnsanlar felâket tellallığından bıktı, böyle şeyler okumak istemiyor… diyorlardı.

Ama şimdi, o yazının da (sosyal medya izleyicileri bir yana) sırf doğrudan Serbestiyet web sitesine girenlerce 530’un üzerinde okuma aldığını görüyorum. İyi, çünkü gerçeklerden kaçmaya çalışmanın faydası yok. Çünkü işler kötüden betere ve beterin beterine gidiyor. Bu derlemeyi bitirmeye çalıştığım 1 Ağustos sabahı, İstanbul saatiyle 10:30 sularında, dünya çapında toplam vaka sayısı 17,771,634’ü bulmuş. Aktif vaka sayısı 5,919,945. İçlerinde 65,595’i ağır veya kritik vaka. Halihazırda toplam ölüm sayısı 683,278.

Aşağıdaki tabloyu kısmen 19 Temmuz’da da vermiştim. Orada sadece 17 Temmuz’a kadar geliyordu. Şimdi üst tarafını biraz sıkıştırırken alt tarafını bugüne, 31 Temmuz’a kadar getirdim. Aslında rakamların kendileri yeterince konuşuyor. Birinci sütunda, 17 Temmuz’dan bu yana günlük ölüm sayıları yer almakta. 1-16 Temmuz döneminde bu veri 3500’ler ile 5700’ler arasında salınıyordu. Aritmetik ortalaması 4973 çıkıyordu. 17-31 Temmuz döneminde 4100’ler ile 7100’ler arasında salınıyor. Aritmetik ortalaması 5662 çıkıyor.

İki hafta önce olduğu gibi şimdi de, asıl felaket günlük yeni vaka sayılarını gösteren ikinci sütunda. Artık 190-200,000’ler hiç gündemde değil. 240,000’den gelip, bazı zigzaglarla birlikte, 280,000’lere doğru belirgin bir tırmanış gösteriyor. Bu da üçüncü ve dördüncü sütunlardaki “her yeni milyon”un kaç günde aşıldığı hesaplarına kuvvetle yansımakta. Son yazdığımda, 13 milyondan 14 milyona 5 günde gelinmişti. Artık her yeni milyon çentiği hep 4 günde aşılıyor.

Aşağıda, üç kilit ülkede 19 Temmuz’dan bu yana görülen günlük vaka sayıları yer alıyor. Karşılaştırma olanağı olsun diye, önceki yazımda verdiğim 17 ve 18 Temmuz rakamlarını da ilk iki satıra kalın yaparak aldım. Buna göre, ABD artık çok istikrarlı biçimde 60,000’lerde. Üç gün 70,000’lere de çıkmış. Dolayısıyla toplam vaka sayısı her 15-16 günde bir milyon artıyor. Brezilya yeni vaka sayısı açısından bazen 21-23-24 binlerde. Daha çok 40-50 binlerde. Tek tük 65 bine, hattâ 70 bine vurduğu oluyor. Hindistan’da ise yaklaşık 40,000’den 57,000 dolaylarına düzenli bir artış söz konusu. Bu da neredeyse iki hafta içinde günlük yeni vaka sayısının yüzde 42 artması anlamına geliyor. 

Ancak salgının ilk vurduğu ve sonra belirgin bir iyileşme sürecine giren ülkelerde bile iyimser olmak çok zor. Çünkü her şey, güvenilir bir aşı ve tedavi değeri ispatlanmış ilâçlar bulunmadıkça, sırf idarî önlemlerle COVID-19’un kökünü kazımanın imkânsız olduğuna işaret ediyor. ABD, Avustralya, İspanya, Almanya ve İngiltere’nin kısmî gevşemeleri durdurup sert karantina uygulamalarına geri gitmesi kaçınılmaz hale geliyor.

Bütün bu gelişmeler bir de aşağıdaki “ilk on” ve “ilk yirmi” tablolarına yansıyor. 2 Temmuz’daki imzasız analiz ve 19 Temmuz’daki yazım, şimdi bu tablonun sol yarısında kalan ilk üç sütunu özetliyordu. Bu bağlamda, 19 Temmuz’da şöyle demiştim: Halen “ilk on”daki durum 7-3. Yani (beyaz yaptığım) 3 Batı ülkesi ve (siyah-kalın yaptığım) 7 Batı dışı ülke var. Ama İspanya ve İngiltere çok yakında bu listeden düşecek; yerlerini aşağıdan en hızlı gelen Pakistan ve Suudi Arabistan alacak. Böylece “ilk on”da Batı’dan sadece ABD kalacak ve durum 9-1 olacak. Bir zamanların “ilk beş”i konumundaki İspanya, İngiltere, İtalya, Almanya ve Fransa, göreli iyileşmelerini devam ettirerek daha aşağılara kaymayı sürdürecek ve daha bir süre “ilk yirmi”den düşmeseler bile 15-20. sıraları dolduracak. 

Şimdi bir de tablonun sağ yarısındaki üç sütuna bakalım. 31 Temmuz itibariyle yeni durum ortada. ABD’nin ardından, 2.-8. sıralarda hep Batı dışı ülkeler geliyor. “İlk on”daki durum değişmiş ama 9-1 değil 8-2 olmuş. Çünkü İran, aşağıdan gelip İngiltere’yi geçmiş, ama salgının tekrar tırmanışa geçtiği İspanya’yı henüz geçememiş. Gene de birkaç hafta içinde 2-14 arasının tamamen Batı dışından doldurulması kaçınılmaz. Bunların 6’sını Latin Amerika ülkeleri (Brezilya, Meksika, Peru, Şili, Kolombiya, Arjantin), 5’ini de Orta Doğu ve Güney Asya ülkeleri (Hindistan, İran, Pakistan, Suudi Arabistan, Bangladeş) oluşturacak. Sonrasında, İspanya, İngiltere, Türkiye, İtalya, Almanya ve Fransa, bu sırayla, belki 15-20, belki 16-21 arasında sıralanacak.