Psikanalizin duayenlerinden Heinz Kohut, 1971’de yayımladığı The Analysis of the Self adlı kitabında bu duruma dikkat çekici bir ad verir: “dikey yarık.” Kohut okuruna şefkat eder ve bu kavramı karşıtı olarak düşündüğü “yatay yarık” ile birlikte tarif eder. İkisini birlikte anlamak, dikey yarığın ne olduğunu daha açık görmemizi sağlar.
Yatay yarık: Aşağıda kalan
Kohut’un dikkat çektiği ve bugün neredeyse evrensel bir ilke hâline gelen görüşe göre, insan yavrusunun sağlıklı bir kendilik geliştirebilmesi için çekirdek duygusal ihtiyaçlarının karşılanması gerekir. Bu ihtiyaçlar “aynalanma” dediğimiz süreçte karşılanır. Ağlayarak geldiği bu yabancı âlemde çocuk görülmek ve takdir edilmek ister. Varlığının onaylanmasını bekler, olduğu gibi olmasına izin verilmesini umar, gözlerindeki parıltının başka gözlerde de yansımasını görmek ister.
Çocuk “Bak, ben ne yaptım!” dediğinde annesinin yüzünde beliren sevinç, onun öz-değer duygusunu besler. Kohut, abartılı görünen ve sürekli parıltı peşinde koşan bu kendilik duygusuna “büyüklenmeci kendilik” der. Bu patolojik bir şey değildir.
Her insanın doğuştan getirdiği, anasının ak sütü gibi helal “narsisistik çekirdeğin” sağlıklı biçimde filizlenmesi için gereklidir. ‘Ben’ deme yetkisiyle doğan her insan yavrusunda bu çekirdek yeterince karşılık bulduğunda olgun bir özsaygıya, kararlılığa ve yaşama sevincine dönüşür.
Peki bu ihtiyaçlar karşılanmazsa ne olur? Parıltısını göstermek istediği her seferinde soğuk, ifadesiz ve kayıtsız bir yüzle karşılaşan çocuk, parlatmak istediği o yanını bastırmayı öğrenir. Büyüklenmeci ihtiyaçlarını bilinçdışına iter. Aşağılanan, yok sayılan yanı ile bilinçli yanı arasına bir engel girer. Kohut bunu yatay bir çizgiyle gösterir: yukarıda gündelik, gerçekçi benlik; aşağıda bastırılmış, karşılanmamış çekirdek duygusal ihtiyaçlar.
Yatay yarığı olan insan dışarıdan bakıldığında alçakgönüllü, hatta silik görünür. Ama içinde dipsiz bir boşluk, tarifsiz bir enerji kaybı, yakıcı bir değersizlik duygusu taşır. İnisiyatif kullanamaz, girişimlerde bulunamaz, kendince sevinemez, başarılarının tadını çıkaramaz. Adını koyamadığı bir açlık içindedir ve nefes nefese bir şeylere yetişmeye çalışır. Bastırılmış çekirdek, yukarıdaki gündelik benliği besleyemez. Kişi ne kadar şey başarmış olursa olsun, kendini tükenmiş, sönük, “içi boş” hisseder.
Dikey yarık ise daha trajiktir. Burada büyüklenmeci kendilik bastırılmamıştır; tam tersine serbestçe yaşanır. Ama kişinin gündelik benliği o yanı sahiplenmez. İkisi aynı zemin üzerinde, yan yana durur. Aralarındaki ayrım yukarı ile aşağı arasındaki değil, sağ ile sol arasındaki ayrımdır.
Bu yarığı mümkün kılan savunmanın adı bastırma değil, “yadsıma”dır. Yadsımada kişi bir şeyi hem bilir hem bilmez. Algısı yerindedir, hafızası tamdır. Eksik olan ise, gayet iyi algılanan ve hatırlanan o öteki yanın asıl benlikle bağlantısıdır. Kişi bilir, hatırlar, ama o yanını sahiplenmez, tanımazdan gelir.
Dikey yarık gündelik hayatta çok tanıdık biçimlerde görünür. Ailesine düşkün, işinde titiz bir adam bir gün herkesten sakladığı kumar borçlarıyla ortaya çıkar. Dürüstlüğüyle tanınan bir kadın zaman zaman mağazalardan küçük şeyler alıp parasını ödemeden çıkar. Disiplinli bir öğrenci gece yarıları kendini durduramadığı bir yeme ya da harcama nöbetine tutulur. İyi bir aile babası, yalnız kaldığında porno dünyasına dalar, gizli saklı romantik ilişkilerde gezinir.
Bu insanların hepsi ertesi sabah olanları harfiyen hatırlar, ama olanları bir yabancıyı anlatır gibi anlatırlar: “Ben bunları yapacak insan değilim, neden yaptım bilmiyorum!” Gerçekten de bilmezler. Kişiliklerine aykırı o eylemler asıl kişilikleriyle yan yana durur, ama ikisi hiçbir zaman buluşmaz. “İki deniz birbirine doğru salıverilmiştir ama aralarında bir berzah vardır, birbirine karışmazlar.” (55:19–20) Aradaki o dikey yarık, sesleri yutan kalın bir kadife perde gibi, birinin ötekini duymasını engeller. Kişi ne öteki benliğini sonuna kadar yaşar ne de gündelik benliğiyle onun yaptıklarına karşı çıkar. İki benlik birbirinden habersiz, yan yana yaşar.
Yarığın kökü
Kohut’un öğrencisi sayabileceğimiz Arnold Goldberg, dikey yarığın kökünü ‘görülmeyen çocuk’ta arar. Bu ailede ebeveyn çocuğun gerçek ihtiyaçlarını görmez, ama onun parıltısını kendi ihtiyaçları için kullanır. Çocuk, annesinin ya da babasının vitrini olup gururlarını okşadığında takdir edilir, onaylanır, kabul görür. Kendisi olduğunda ise görülmez: yorgun, korkmuş, bitkin ya da öfkeli olduğunda, sıradanlaştığında reddedilir, yok sayılır.
Burada büyüklenmeci kendilik karşılıksız kalmaz ama sağlıklı beslenmez de. Bir yanda ebeveynin hayranlığıyla şişirilmiş, gizli bir parıltı; öbür yanda görülmemiş, gerçek bir benlik. İkisi hiçbir zaman bir araya gelemez.
Goldberg, Being of Two Minds (1999) adlı kitabında bu yarığın bir ahlak sorunu değil, bir kendilik sorunu olduğunu vurgular. Yarığın öbür yanındaki aykırı davranışlar çoğu zaman kişinin kendini toparlama, boşluğunu doldurma, dağılmaktan kurtulma çabasıdır.
Kumar masası, gizli ilişkiler, kontrolsüz alışveriş, tükenmiş bir kendiliğin kendini canlı hissetme çabasından başka bir şey değildir. Kişi, canlı olduğunu anlamak için kendini çimdikleyen biri gibi can yakıcı işler yapar. Bu farkındalık o davranışları anlamanın eşiğidir; onaylamak değildir.
Dikey yarığın en yorucu yanı, kişinin kendine yabancılaşmasıdır. Kendini tek parça olarak tanıyamaz. Gündüz ahlaklı, düzenli, sorumlu bir insandır; gece ya da yalnız kaldığı anlarda başka biri olur. Bu iki insan sınır kapıları birbirine kapalı iki devlet gibidir. Kapıların açılmasını engelleyen utançtır: Öbür yanını görmek, kendini bütünüyle kötü bulmak anlamına geleceği için onu kabullenmez, görmemeyi seçer. Ama görmedikçe değişemez de.
Tam burada Kur’an’da vurgulanan bir hâli hatırlatmak isterim: kendini unutmak. Haşr Sûresi, Allah’ın kendilerine kendilerini unutturduğu kimselerden söz eder (59:19). Dikey yarık da bir tür kendini unutmadır; insanın kendine ait bir parçayı kendi benliğinden sürgün etmesidir.
Dindarlığın bu trajik unutmaya karşı bağışıklık kazandırmasını bekleyemeyiz.
Hatta bazen yarığın mazereti olabilir, onu derinleştirebilir. Kendini sürekli iyi, temiz, kusursuz göstermek zorunda hisseden biri, kusurlu yanını görünmeyen bir odaya kapatır. Kendi kimliğine dair ne kadar yüksek bir ideal kurarsa o odanın kapısına o kadar çok kilit vurur.
Garip olanı, herkesten çok ahlak vurgusu yapar. Ahlaklı değil, ahlakçıdır. Ahlakçı ahlakı hiç giymediği, gardıropta askıda bekleyen kırışıksız ve lekesiz bir elbise gibi taşır. Ahlakı giyen insanların üzerinde doğal olarak olabilecek lekeleri, kırışıkları, eprimeleri, sararmaları ise ahlaksızlık diye ifşa eder. Ahlakçılık ile örtülü ahlaksızlık bu sayede yan yana yaşar.
İyileşmenin yolu, kişinin gerçek benliğiyle yadsıdığı yanını tanıyıp ona “Bu da benim” diyebilmesiyle açılır. Ancak bundan sonra o parlak ama gizli yanın altında yatan karşılanmamış ihtiyaçlara, yani yatay yarığa ulaşılabilir.
O yanı sahiplenmek onu onaylamak demek değildir. “Bunu ben yaptım” demek, “bunu yapmaya devam edeceğim” demeye gelmez. Sahiplenmenin acısını göze almadan değişim başlamaz. insan kendi parçası saymadığı, uzakta tuttuğu, yadsıdığı yanını değiştiremez.
Bu aşamada kritik bir dönemeç bekler bizi: Utançtan suçluluğa geçmek. Utancın dili “Ben hepten kötüyüm” der. Bu İblis’in repliğidir: kişiyi umutsuzluğa mahkûm eder ve yarığı korur. Suçluluğun dili ise “Bunu ben yaptım” der, kabul eder. Kötü işler yapan benliğin iyi ve onarıcı işler de yapabileceğini umar ve yarığın üzerine bir köprü kurmaya başlar.
Yûsuf Sûresi’nin 53. âyetindeki bir söz odanın ortasında bir avize gibi asılı durur: “Ben kendimi temize çıkarmam; çünkü nefis kötülüğü emreder.” Bu sözü kimin söylediği müphem bırakılmıştır. Yûsuf mu, Züleyha mı, yoksa onların sınanışını seyreden öbürleri mi? Sınandığı hâlde kazanan Yûsuf da olsak, henüz sınanmadığı için henüz kaybetmemiş şahitler de olsak, cümle aynıdır: “Ben kendimi temize çıkarmam.” Bu bir çöküş cümlesi değil, bir bütünleşme cümlesidir.
Kendini temize çıkarmayan insan, karanlık yanını da hikâyesine dahil eder. Yarığın iki yakası ancak o zaman bir araya gelir. Yoksa insan edilgen bir nesne gibi sürüklenir, özneliğini yitirir, ‘ben’ deme yetisini kullanamaz; bir bakıma bitkisel hayata girer.
Acı ama gerçektir: insan kendini kendinden de saklayabilir. Bunu kötü biri olduğu için değil, kendi parçalarını bir arada tutamadığı için yapar. İyileşme, saklanan yanı bulup cezalandırmakla değil, onun başını şefkatle okşamakla, ona bir isim vermekle ve onu eve davet etmekle başlar.
Bilip de bilmezden gelmekten bilerek bilmeye geçmek—söylemesi kolay!
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
