Engin Deniz Akarlı, geçmişi anlamaya çalışırken insanın da peşindeydi. Şimdi o insanın yokluğuyla karşı karşıyayız. Geriye makaleler, belgeler, yetiştirdiği öğrenciler ve belki de hepsinden önemlisi, dünyaya bakmanın bin türlü şekli olduğunu gösteren bir düşünme biçimi kaldı.
Bir insan öldüğünde zamanın durmadığını öğreneli çok oldu.
Sabah oluyor, sokaklar kalabalıklaşıyor, insanlar işlerine yetişiyor. Dünya, bir insanın bu dünyadan göçtüğünde davranması gibi davranmıyor. Birinin hayatında kocaman bir yer kaplayan yokluk, dünyanın geri kalanı için sıradan bir günün içine karışıp gidiyor. İnsan, böyle zamanlarda ölümün biyolojik bir son olmanın ötesinde ne anlama geldiğini düşünmeye başlıyor.
Bir insanın dünyadan ayrılmasıyla, aslında dünyadan ne eksiliyor?
Engin Deniz Akarlı’nın ardından kafa yorulması gereken mesele biraz da bu.
Bir tarihçi olarak onun işi geçmişe bakmaktı. Fakat geçmişe bakmak, bitmiş-gitmiş olayların tozunu almak, eski belgelerin arasında kaybolmuş isimleri gün ışığına çıkarmak değildi. Tarih, bugün yaşayan insanın dünyasını anlamak için de vardı. Devletleri, iktidarları, hukuku, ekonomiyi, toplumsal ilişkileri incelerken, insanın bütün bu büyük yapıların içindeki küçük yerini aramak gerekiyordu. Tarih, hükümdarların ve devletlerin hikâyesinden ibaret değildi. Onların kararlarından etkilenen, bazen o kararların arasında kendine bir hayat kurmaya çalışan insanların da hikâyesiydi.
Akarlı’nın tarihçiliğini değerli kılan taraflardan biri, bu bakıştı.
1945’te Eskişehir’de doğup önce Robert Kolej’e uzanan, ardından Wisconsin ve Princeton’a, oradan Boğaziçi’ne, ardından Yermük, Washington ve Brown’a yol alan akademik hayatı, onu uluslararası tarihçiliğin saygın isimlerinden biri haline getirdi, evet. Fakat bir alimin hayatını, kurumların ve unvanların yazılı olduğu bir çizelgeye sığdırmak, onun gerçekte ne yaptığını anlatmaya yetmiyor.
Akarlı’nın çalışmaları, Osmanlı dünyasında, özellikle Ortadoğu coğrafyasındaki siyasi, hukuki ve toplumsal dönüşümlere uzanıyordu. “The Long Peace: Ottoman Lebanon 1861–1920” kitabı, Missouri Tarih Kurumu’nun en iyi tarih kitabı ödülüne layık görülmüştü. “Ottoman Documents on Jordan” ve “Belgelerle Tanzimat” ise farklı dönemlerin ve farklı coğrafyaların kapısını araladı.
Bu eserlerin her birinde geçmişin başka bir yüzünü gördük.
Akarlı’nın 2011 yılında Bilim ve Sanat Vakfı’nda gerçekleştirdiği söyleşide dile getirdikleri, oldukça dikkat çekiciydi. Tarihçinin kendi hayat tecrübesinden bağımsız olmadığını, yaşadığı zamanın onun kaynaklarda neyi görebildiğini ve neyi gözden kaçırdığını etkilediğini söylüyordu. Yani tarihçi, geçmişi incelerken aslında kendi zamanının da insanıydı.
Bu derin bir kabul.
Hiç kimsenin geçmişe bütünüyle dışarıdan bakamayacağını, her araştırmanın insanın kendi tecrübesiyle de bir ilişkisi bulunduğunu hatırlatıyor. Belki de Akarlı’nın tarihçiliğindeki insani damar burada aranmalı. Geçmişi anlamak için insanı, insanı anlamak için de onun içinde yaşadığı zamanı hesaba katmak.
Bir de üniversite meselesi var.
İstanbul Şehir Üniversitesi’nin kapatılması sürecinde Akarlı’nın gösterdiği tavrı hatırlamamak mümkün değil. O günlerde söyledikleriyle, bir “birikimin” hoyratça harcanmasına itiraz ediyordu.
Bütün bunları düşünürken, bir akademisyenin ardından ne söylemek gerektiği sorusu yeniden beliriyor. Kitaplarının sayısını mı? Yetiştirdiği öğrencileri mi? Aldığı ödülleri mi? Dünyanın farklı üniversitelerinde verdiği dersleri mi?
Bunların hepsi elbette önemli. Fakat bir insanın hayatını anlamak için bazen başka bir ölçüye ihtiyaç var: Onunla karşılaşmış insanların dünyasında ne değişti?
Bir hocanın öğrencisine bıraktığı şey sadece kuru bir bilgi olmamalı. Bir soruyu daha dikkatli sormayı, bir belgeyi daha sabırla okumayı, kolayca inanılan bir hükümden kuşku duymayı mesela. Akarlı’nın akademik mirasının bu yönü, kitaplarının bibliyografik kayıtlarından daha uzun yaşayacak.
Onun ölümünü haber veren cümleleri okurken, insan ister istemez kendi hafızasının da ne kadar kırılgan olduğunu düşünüyor. Birlikte yaşadığımız insanların sesleri, yüzleri, bize söyledikleri zamanla silikleşiyor. Fotoğraflar kalıyor, kitaplar kalıyor, mektuplar kalıyor. Ama bir insanın varlığını meydana getiren o kendine özgü bütünlük, hiçbir arşivde eksiksiz saklanamıyor.
Tarihçi Engin Deniz Akarlı, başkalarının hayatlarını, kararlarını, adalet arayışlarını ve iktidarla ilişkilerini anlamaya çalışarak bir ömür geçirdi. Şimdi kendi hayatı da tarihin, hafızanın ve hatırlamanın konusu olacak. Onun ardından kitaplar açılacak, belgeler okunacak, öğrenciler onun çalışmalarına başvuracak. Bir zamanlar onun sorduğu soruları başka insanlar soracak ve belki bir gün, hiç tanımadığı bir genç araştırmacı, bir kitabının sayfaları arasında “işte buldum” diyerek bir düşünceyle karşılaşacak.
Akarlı’nın artık göremeyeceği bir dünyada, onun merakı yaşamaya devam edecek.
Diğer yandan, insan, bir ömrün nasıl yaşandığını ölümünün ardından geride kalan küçükcük bir ayrıntıdan anlıyor. Hocanın son gecesini, sabaha kadar “örf” meselesine dair makalesi üzerinde çalışarak geçirdiğini öğreniyoruz. Saat 11.00 gibi de eşinin refakatinde emanetini teslim etmiş. Masasındaki son nota göre Özgür Kavak’ın bir süredir bekleyen bir e-postasına dönmeyi o günün planına almış. Ne kadar insani bir ayrıntı… Ölümün yanı başında bile yarım kalmış bir iş, cevaplanmayı bekleyen bir mektup, tamamlanması gereken bir makale var.
Bir ömrü, merak ederek, öğrenerek, düşünerek ve üreterek geçirmek… Dünyayla bağını koparmamak, zihnini son ana kadar hayata açık tutmak… Belki de bir insanın mesleğine duyduğu sadakatin en sessiz, en gösterişsiz hâli. İnsanın ardından kalan en sahici şeylerden biri sanırım bu. Henüz söyleyecek sözü, soracak sorusu, paylaşacak bilgisi olduğuna inanarak yaşamak. Bir makalenin başında, cevaplanmayı bekleyen bir e-postanın karşısında, zihni hâlâ çalışan bir insan olarak bu dünyadan ayrılmak…
Üstelik masasındaki not, bize büyük bir hakikati de hatırlatıyor. İnsan, hiç bilmeden yarına işler bırakıyor.
“Yarın” dediğimiz şeyin ne kadar kıymetli ve bir o kadar da bize ait olmadığını böylece anlıyoruz.
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
