Üçüncü yıla girerken, sürecin yolu

1 Ekim 2024 tarihinde, Milliyetçi Hareket Partisi Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin DEM Parti sıralarına yönelerek milletvekilleriyle tokalaşmasıyla başlayan süreçte iki yıl geride kaldı.

22 Ekim ve 5 Kasım 2024 grup konuşmaları ile açık bir davete dönüşen girişim, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın temkinli onayı ve Abdullah Öcalan’ın icabeti ile sürece dönüşerek Türkiye’nin uzun yıllardır çözülemeyen meselelerinden birine ilişkin yeni bir dönemin kapısını araladı.

Süreçte yaşanan gelişmeleri, tehdit ve fırsatları, imkân ve güçlükleri ve cevaplanmayı bekleyen soruları farklı vesilelerle değerlendiren yazılar kaleme aldım. Sürecin hangi koşullarda başladığına, önceki girişimlerden hangi yönleriyle ayrıştığına, siyasi aktörlerin üstlendiği rollere, Meclis’in bu süreçte nasıl bir sorumluluk taşıdığına ve toplumsal desteğin hangi yollarla güçlendirilebileceğine dikkat çektim. Sürecin dışında bırakılan kesimlerin beklentilerini, vatandaşların dile getirdiği kaygıları ve atılması beklenen adımları da değerlendirmeye çalıştım. (Konuyla ilgili yazılar ve sunulan tebliğlerin deşifre metinleri yazının sonundaki linkte yer almaktadır.) 

Bu yazıda, iki yılın ardından sürecin karakteristik özellikleri ve mimarisi üzerine bir değerlendirme yapmaya çalışacağım.

Sürecin Amorf Yapısı: Önce Silahsızlanma, Ardından Demokratikleşme

Birçok çatışma çözümü tecrübesi kök sebeplerin ortadan kaldırılması, silahsızlanma ve kalıcı barışın teminini kaydeder. Türkiye’de ise sürecin ilk ayırt edici özelliği sıralamanın tersinden ilerletiliyor olmasıdır: Önce silahsızlanma, ardından çözüm ve demokratikleşme. Bu sıralama tercihi, birçok itiraz ve tartışma ile yüksek kaydedilen desteğin aynı oranda güvene dönüşmemesinin ana sebeplerinden birini oluşturmuştur.

İmralı Heyeti’nin parti ziyaretleri ve birçok kamusal bilgilendirmesinde “Önce barış, sonra çözüm diyoruz.” ifadesi ile açıkça vurgulanan bu özellik, kendi tabanları kadar muhalif kesimlerce de yeterince anlaşılmadı veya kabullenilmek istenmedi. Sadece taban ve muhalifler değil, Kandil’den de gelen bazı itirazlar, kulağa hoş gelse de sürecin kamuoyuna ilk deklare edilen bu ana karakterinin yeterince hazmedilmediğini gösteriyor. Devam eden soruşturmalar ve kayyım atamalarından vazgeçilmemesi de bu tarza yönelik kuvvetli itirazları besledi.

Elitler Arası Mutabakatın Yarattığı Kırılganlık

Sürecin bir diğer karakteristik özelliği, sınırlı sayıda aktör arasında yürütülen müzakere ve diyalogla ilerlemesidir. İmralı, MHP, AK Parti, devlet ve diğer paydaşlar için geçerli bu tespit önemli bir eleştiri sebebi ve sürecin kırılgan yönlerinden biridir. Negatif barışın tesis edilmesi aşamasında sınırlı sayıda aktörün müzakere yürütmesi avantaj sağlayabilir. Ancak Meclis Komisyonu’nun İmralı’ya ziyaret kararı ve süreç yasası esnasında karşılaşılan güçlü toplumsal itirazlar, meselenin topluma doğru bir şekilde anlatımının önemini gösterdi. MGK kararı sonrasında eve dönüşlerle ortaya çıkacak görünürlük ve pozitif barışa yönelik olası adımlar, geniş kesimlerin desteğinin artırılması, itirazların ciddiyetle cevaplanması ve kaygıların azaltılmasının önemini hep hatırlatacaktır.

Geçiş Dönemi Adaletinin Ertelenmesi

Bu sürecin bir karakteri de “geçiş dönemi adaleti” olarak ifade edilebilecek yüzleşme, hakikat ve onarıcı adalet gibi başlıkların belirli bir aşamaya kadar ele alınmayacağıdır. İktidar ortakları; Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu, yasama faaliyeti ve kamusal iletişimde böyle bir başlık açılmaması için özel çaba göstermiştir. Komisyon’da konuşmacıların sözü sadece üç kez kesilmiştir. Bunlardan ikisi, devlet görevlilerine yönelik suçlanmalar nedeniyle olmuştur. Geçiş dönemi adaleti, toplum ve özellikle de mağdurlar için çok önemli olsa da ertelendiği örnekler mevcuttur. Nepal’de silah bırakmadan 8 yıl sonra bu mevzular ele alınmıştır. Oldukça acılı bir hafızaya ilişkin soruşturma ve yargılamalar delillendirme açısından zorluklar yaşansa da siyasilerin ve devlet yönetiminin acıları tanıyan, sorumluluğu kabul eden beyanatları kıymetli olacaktır.

Üçüncü Taraf/Üçüncü Göz Tartışmaları

Sürecin yerli ve millî olduğu, süreçte üçüncü tarafın olmadığı ve tamamen iç dinamiklerle ilerlediği konusu iktidarın sürecin karakterine dair esaslı vurgularından biridir. Bu bir yönüyle doğrudur. Ancak Suriye ve Irak’taki gelişmeler çok aktörlü ve çok boyutludur. Suriye’deki anlaşma ve entegrasyonda Amerika ve bazı Avrupa ülkelerinin rolü açıktır. Mahmur, Şengal ve Kandil’deki gelişmeler ile silahların teslimi veya örgüt üyelerinin yeni yasal statüye geçişi döneminde Erbil, Süleymaniye ve Bağdat’tan destek almadan bu süreci ilerletmenin zorluğu ortadadır. Dolayısıyla üçüncü göz yoktur, üçüncü taraf masada değildir ancak üçüncü tarafların da parçası olduğu bir süreç yürütülmektedir. Ortadoğu’daki silahlı örgütlerin ve özellikle Irak’taki silahlı yapıların tamamen tasfiyesiyle ilgili uluslararası konjonktür de çok taraflılığa delalettir. Bu konjonktür, sürecin avantajlı yönlerinden biridir ve uluslararası desteği sağlamaktadır.

Bugüne kadar Bağdat, Şam ve Ankara tarafında zaman zaman ortak tehdit olarak algılanan Kürtler, bu üç ülkede de sağlıklı bir entegrasyon programının uygulanmasının ardından üç ülkenin diplomatik, siyasi, ticari ve kültürel açıdan en büyük ortak paydasını oluşturacaktır. Bu durum, bugüne kadar dönem dönem tehdit olarak algılanan bir yapının, eş zamanlı olarak bütün ülkelerle ortak bir paydaşlık hukuku geliştirebilmesi anlamına gelir.

Bahçeli Etkisi

Sürecin önemli olumlu yönlerinden biri de Devlet Bahçeli’nin rolüdür. Milliyetçi bir lider olmanın yanında; güvenlik, istihbarat ve yargı bürokrasisinde ciddi karşılığı bulunan Sayın Devlet Bahçeli’nin süreç aleyhine olası girişimleri önemli ölçüde bloke etmiştir. Benzer etki, negatif sokak hareketleri için de geçerlidir.

Bahçeli’nin önceden belirlenmiş bir rol dağılımından ziyade kendi siyasi analiziyle inisiyatif alarak çağrıda bulunduğu görülmektedir.

Bahçeli’nin; umut hakkından Öcalan’ın Meclis’te konuşma ihtimaline, PKK kongresinin gerekirse Türkiye’de yapılabilmesinden Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’nun İmralı ziyaretine, yasanın çıkarılmasından statü tartışmalarına kadar birçok meselede oynadığı rol, Bahçeli ve süreç arasındaki ilişkiyi karakteristik bir yapıya dönüştürmüştür. Bahçeli’nin tutarlı ve ısrarlı çizgisi, sürecin kredibilitesini oluşturmuş, tıkanma anlarında katalizör rolü üretmiştir. Sürecin önemli bir eksiği de Bahçeli’nin sunduğu bu katkı ve rolün sair taraflarca sağlanamamış olmasıdır.

Meclis Desteği ve 467 “Evet” Oyunun Ortaya Koyduğu Sorumluluk

Sürecin karakterini oluşturan bir diğer yön, Meclis’te faaliyet gösteren 15 siyasi partiden 13’ünün sürece doğrudan destek vermesidir.

Muhalif parti seçmeninin açık eleştiri ve sorgulamasına rağmen bu destek parti liderliklerinin tutumuyla ortaya konmuştur. Parti kadrolarının dahi bu liderlik desteğine eşlik etmesi sınırlı kalmıştır.

Komisyon’da 50 oydan 47’sinin doğrudan evet olması; iki ret ve bir çekimser oyun ise yetersizlik gerekçesiyle verilmesi, raporun neredeyse oy birliğiyle kabul edildiğini göstermektedir.

Komisyon raporunun 6’ncı bölümünde eve dönüş programının temel unsurları yer alırken, muhalefetin ısrarıyla 7’nci bölümde demokratikleşme, çoğulculuk, özgürlükler ve hukuki sorunlar konusunda önemli tespitler de iktidarın imzasıyla kayda geçirilmiştir. Buna karşılık Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının uygulanmaması ya da kayyım uygulamalarının devam etmesi gibi konularda henüz bir ilerleme sağlanamamıştır. Ancak bu rapor, iktidar açısından ahlaki ve siyasi anlamda bağlayıcı bir metindir.

Yasanın 467 evet oyuyla kabul edilmiş olması da bu çerçevede değerlendirilmelidir. Bu tutum, taraflara duyulan mutlak güvenden ziyade tarafları sorumluluk altına sokan bir destektir. 467 milletvekili ve 13 siyasi parti, bütün itirazlarını bir kenara koyarak barışa bir kez daha şans vermiştir. 467 “evet” oyu; devlete, örgüte ve bütün aktörlere sorumluluk yüklemiştir. Hiç kimsenin ipe un sermeye veya süreci sıkıntıya sokacak tutumlar almaya hakkı yoktur.

Tespit, Teyit, İlan

Sürecin ikinci yılında tartışılması gereken temel başlıklardan biri de yasanın ceza hukuku açısından yürürlüğe giriş kurgusudur. Örgüt üyelerinin illegaliteden legaliteye geçişini sağlayacak yasal düzenleme, örgüt 12 Mayıs’ta kendini feshettikten sonra -11 Temmuz’daki silah yakma töreninden önce- hayata geçirilmeliydi. Böylece sürece katılmak isteyenler, neyle karşı karşıya kalacaklarını bilerek karar verebilirlerdi. Devlet, verilen süre içerisinde yasaya katılım sağlamayan örgüt üyeleri ile mücadelesine devam edebilirdi.

Yasanın gecikmesine de sebep olan tespit, teyit ve ilan mekanizması sürecin bu aşamasına taşınmıştır. Yüzde yüz silahsızlanmanın tespit edilmesi kolay değildir. Devletin, örgütün silahsızlanma yönündeki iradesini kuvvetli biçimde teyit etmesi mümkündür fakat bütün unsurlarıyla yüzde yüz silahsızlanmayı doğrulamanın güçlükleri bulunmaktadır.

Gelişmelere, boşaltılan alanlara ve diğer tartışmalara bakıldığında örgütün bu yönde bir karar aldığı ve sürecin ilerleyeceği anlaşılmaktadır. Kandil’de bulunan en az 300 kişinin kapsam dışında kaldığı bir formülde, devlet kurumlarının yüzde yüz silahsızlanmayı nasıl teyit edeceği ve Millî Güvenlik Kurulundan nasıl bir karar çıkaracağı sorusu ortadadır. Yüzde yüz teyit yerine, gelişmeleri ve iradeyi teyide dayalı bir MGK kararı ihtimali üzerinde durulabilir. Böyle bir kararın bu yıl içerisinde çıkması mümkündür, çıkmalıdır da.

Yasanın Kapsayıcılığı ve Kapsam Dışında Kalanlar

Yasanın kapsayıcılığı sürecin önemli tartışma başlıklarından biri olmuştur. Bu konudaki eleştirilerin tablonun bütününü göz ardı eden bir noktaya taşınmaması önemlidir.

Devlet kaynakları ve meseleyi yakından bilen kişiler, 50 bini gizli olmak üzere toplam 125 bin soruşturma dosyası bulunduğunu ifade etmektedir. Kapsam dışında kalanların sayısı ise 900 olarak belirtilmektedir. Bu 900 kişinin yaklaşık 500’ü cezaevinde, yaklaşık 300’ü Kandil’de, 100’ü de muhtemelen Avrupa’dadır.

Bu tabloda, 125 bin dosyanın %99,5’ini karşılayan bir kapsayıcılık söz konusudur. Bu, küçümsenecek bir oran değildir. Kapsam dışında kalanlarla ilgili eleştiriler yapılabilir ve yapılmalıdır da. Ancak bu eleştirilerin sürecin bütününü değersizleştirecek veya gidişatı sekteye uğratacak bir tutuma dönüşmemesi gerekir.

Sürecin Mimarisi

Cumhur İttifakı yöneticilerinin ısrarla vurguladığı bir husus da sürecin Türkiye’ye özgü bir model oluşturduğudur. Yasa öncesi bir mimari ve modelden bahsetmek zordur. Ancak bu yasayla birlikte kurulan Cumhurbaşkanlığı Kurulu, kurulduğu ilan edilen dört alt komisyon ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kurulması beklenen komisyon hayata geçirildiğinde süreç yönetimine dair bir mimari ve modelden bahsedilebilir. Yasada; kurulacak TBMM Komisyonu hakkında herhangi bir detayın bulunmaması, düzenlemenin içerdiği yapıcı muğlaklık bir avantaja dönüştürülebilir. Komisyonun ismi, görev tanımı, üye sayısı, karar alma mekanizmalarının, önceki komisyon tecrübesinde olduğu gibi, muhalefetle müzakere ve uzlaşı içerisinde ele alınması olumlu olacaktır. Komisyonun, öncekinde olduğu gibi, gruplar dışında sürece katılım göstermek isteyen siyasi partilere açık olması gerekir. TBMM Başkanı Sayın Numan Kurtulmuş’un Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’nda sergilediği pozitif yaklaşımın, komisyonu kuruluşu gibi ortak rapor ve yasanın güçlü bir destekle çıkarılmasındaki katkısı bu süreçte de kendini gösterecektir.

Unutulmamalıdır ki bu komisyon; süreç ile demokratik gözetim, denetim ve katılım arasındaki tek kanal olacaktır. Komisyonun sağlıklı bir şekilde ve bir an evvel kurulması oldukça önemlidir.

Silahların Bırakılması Çözümün Tamamı Değildir

Örgüt açısından silahları bırakmak tek başına yeterli değildir; silahları zihnen de geride bırakarak ilerlemek gerekir. Devlet açısından ise bir örgütün bütün üyeleriyle silah bırakması, meselenin çözüldüğü anlamına gelmez. Eşit vatandaşlık, temsil, özgürlükler, yerel yönetimler, ekonomik ve sosyal eşitsizlik gibi konuların üzerinde durulması gerekir.

Silahsızlanma, çatışmanın sona erdirilmesi yönünde kritik bir aşamadır. Kalıcı barışın tesis edilmesi, toplumsal dönüşümün gerçekleştirilmesi gerekir. Hukuki sorunların çözülmediği, demokratikleşme adımlarının ertelendiği ve toplumsal beklentilerin karşılık bulmadığı bir tabloda, silahsızlanma ile kalıcı çözüm arasındaki mesafenin kapanması güçleşecektir.

*Bu zamana kadar yazmış olduğum yazılara ve konferans konuşmalarına link üzerinden sıralı şekilde ulaşabilirsiniz: https://eminekmen.com.tr/yazilar/cozum-sureci