İktidardan uzaklaşanlar neden yeni bir siyasete yaklaşamıyor?

Türkiye’de iktidara duyulan güven aşınırken, muhalefetin bu çözülmeyi yeni bir toplumsal aidiyete dönüştürmekte zorlanması yalnızca bir seçmen davranışı sorunu mu? Yoksa siyaset yapma biçiminin kendisi mi yeni bir toplumsal buluşmanın önünde duruyor?

Türkiye siyasetinde son dönemde dikkat çekici bir çelişki yaşanıyor. Ekonomik sorunlar, adalet duygusundaki aşınma, siyasal kurumlara duyulan güvensizlik ve son olarak fon krizi etrafında ortaya çıkan büyük vurgun, iktidar tabanında da çok ciddi kırılmalara ve kopmalara neden oluyor. Bunu son anketlerdeki kararsızların artmasında da görüyoruz. Ancak bu iktidardan uzaklaşma eğilimi, aynı ölçüde muhalefete yöneliş doğurmuyor.

Yöneylem’in Ekim 2026 araştırması bu çelişkiyi anlamak açısından önemli veriler sunuyor. Araştırmaya göre katılımcıların yaklaşık yüzde 72’si, AKP’li bazı yöneticilerin fon krizinden haksız kazanç sağladığı yönündeki iddiaları inandırıcı buluyor. Yapılan bir dizi araştırmada da AKP’ye oy vereceğini söyleyenlerin fon krizi sonrası partiye oy verme eğilimlerinin azaldığını ortaya koyuyor.

Belki de Türkiye siyasetinin bugün en önemli meselelerinden biri tam olarak burada duruyor. Çünkü bir seçmenin desteklediği partiden uzaklaşmasıyla başka bir siyasal harekete yakınlaşması aynı şey değil. Birincisi mevcut aidiyetin çözülmesini, ikincisi ise yeni bir aidiyetin kurulmasını gerektiriyor.

Türkiye’de birincisinin işaretleri görülürken ikincisinin neden bu kadar güç gerçekleştiğini yeterince tartışıyor muyuz?

İktidardan kopuş, muhalefete güven anlamına gelmiyor

Uzun yıllar AKP’yi destekleyen muhafazakâr seçmenin iktidarla kurduğu ilişkide ekonomik çıkarlar, kültürel aidiyetler ve siyasal temsil iç içe geçiyor. İktidarın ekonomi politikalarına duyulan tepki, seçmenin iktidarla arasına mesafe koymasına yol açabilir. Bu mesafenin neden kendiliğinden muhalefete yönelişe dönüşmediğini anlamak için söz konusu bağların gündelik hayatta nasıl kurulduğuna ve nasıl sürdüğüne bakmak gerekiyor.

Cemaatlerin siyasal gücü de bu ilişkiler içinde ele alınmalı. Cemaat ağlarının ekonomi politiği bu yazının odağı dışında kalıyor. Yine de kimi muhafazakâr yurttaşların siyasetle kurduğu ilişkide bu ağların oynadığı aracılık rolünü hesaba katmak gerekiyor. Cemaatler, çevrelerinde oluşan vakıflar, dernekler ve iş çevreleri aracılığıyla aidiyet ve dayanışma ilişkileri kurabiliyor, işe, bursa, barınmaya ve yardıma erişimi kolaylaştırabiliyor. Bazı cemaatlerin sermaye çevreleri ve kamu kurumlarıyla kurduğu ilişkiler de bu aracılık gücünü besliyor. Cemaatlerin siyasal yönlendirme gücü, kısmen gündelik hayatta kurulan bu bağlara dayanıyor. Bir yurttaşın iktidara duyduğu tepki ile geçimi ve dayanışma ilişkileri bakımından önem taşıyan bir çevreye aidiyeti aynı anda sürebiliyor.

Buradan hareketle muhalefetin ve elbette solun önündeki soruyu şöyle kurabiliriz. Tüm emekçilere, yoksullara, geçinemeyen ve güvencesiz çalışanlara seslenen ve onlarla doğrudan ilişki kuran ve cemaatlerin siyasal aracılığını aşabilecek bir politik hat hangi zeminde, nasıl kurulabilir? Bu sorunun bir boyutu, bugün bu ağlar üzerinden karşılanabilen ihtiyaçların hak temelinde güvence altına alınmasıdır. Diğer boyutu ise kendi deneyimleri, sözleri ve talepleriyle ortak siyasetin öznesi olabilecekleri, başkalarıyla birlikte tartışıp karar alabilecekleri örgütlenme alanlarının nasıl kurulacağıdır.

Emekçi, yoksul, güvencesiz muhafazakâr kesimlerle doğrudan bir siyasal ilişki kurmanın yolu, AKP’yle kurdukları bağın tarihsel ve kültürel boyutunu da anlamaktan geçiyor. Bugün kararsız seçmenler arasında yer alan eski AKP seçmenlerinin bir bölümü için bu bağ, inancının ve kültürel kimliğinin kamusal alanda görünür olması, toplumsal statü kazanma ve siyasette temsil edilme beklentileriyle şekillendi. AKP’nin yükselişinde, kendisini uzun yıllar siyasal ve kültürel olarak dışlanmış hisseden kesimlerin bu beklentilerine karşılık vereceği inancı da etkiliydi. Bugün AKP’ye duyulan güven aşınırken geçmişteki dışlanmışlık deneyimi, bu seçmenin sola ve diğer muhalefet partilerine duyduğu güveni etkilemeye devam edebiliyor.

Fon krizinin siyasal etkisini de bu temsil bağı üzerinden okumak gerekir. Krizin ekonomik sonuçlarına, iktidarın ahlaki temsil iddiasına ilişkin bir güven sorunu da ekleniyor. Muhafazakâr seçmenin bir bölümü açısından kriz, desteklediği siyasal hareketin savunduğunu söylediği değerlerle uygulamaları arasındaki mesafeyi görünür kılmış olabilir. Böyle bir güven kaybı seçmeni kararsızlığa itebilir. Bu kararsızlığın yeni bir siyasal yönelişe dönüşmesi ise seçmenin kendi kimliğinin, deneyiminin ve taleplerinin başka bir siyasal ilişkide nasıl karşılık bulacağına da bağlı.

Burada muhalefetin yaşadığı güven sorununu da görmezden gelemeyiz. CHP’li ve Yeni Parti’li belediyelere yönelik yolsuzluk iddiaları, soruşturmalar ve bunların kamuoyunda sunuluş biçimi, siyasal tartışmanın önemli başlıklarından biri haline geldi. Bu nedenle seçmenlerin bir bölümünün muhalefete ilişkin kuşkularının da bu tartışmalarla beslenebileceğini hesaba katmalıyız.

Böylece iktidara duyulan güvensizlik, muhalefete duyulan güvene dönüşmek yerine siyasetin bütününe yönelik bir yabancılaşmaya yol açabiliyor. Gün geçtikçe toplumun siyaset kurumlarına yönelik güveni azalırken siyasi partilerin Türkiye’nin temel sorunlarını çözeceğine dair inancından da giderek daha çok kuşkulanıyor.

Bu durumları göz önüne aldığımızda, Türkiye’de giderek derinleşen bir siyasal temsil ve meşruiyet krizinden mi söz etmeliyiz?

Türkiye’de özellikle sol ile muhafazakâr toplum kesimleri arasındaki mesafenin tarihsel nedenleri olduğu açık. Laiklik etrafında yaşanan gerilimler, siyasal kutuplaşma, 12 Eylül sonrasında güçlenen antikomünist söylemler ve solun bazı kesimlerinde etkisini koruyan ulusalcı yaklaşımlar, bu mesafenin oluşumunda farklı düzeylerde rol oynadı.

Ancak bütün sorunu tarihsel güvensizlikle açıklamak, bugünün siyasal sorumluluğunu geçmişe havale etmek anlamına gelmez mi?

Özellikle özgürlükçü sol açısından laiklik, insanların inançlarından uzaklaştırılması veya kamusal hayatın tek bir kültürel anlayışa göre düzenlenmesi değildir. Tersine, herkesin inancını, inançsızlığını, kimliğini ve kültürünü eşit yurttaşlık temelinde özgürce yaşayabilmesinin güvencesidir. Farklılıkların ortadan kaldırılması değil, farklılıklarla birlikte ortak bir hayat kurulmasıdır esas olan. Ne var ki bu ilkenin savunulmasıyla siyasal hayatta karşılık bulması arasında önemli bir mesafe bulunuyor.

Bir siyasi hareket muhafazakâr yurttaşların özgürlüklerini savunabilir. Peki bu yurttaşlar kendilerini o hareketin kadrolarında, karar mekanizmalarında, siyasal dilinde ve gündelik ilişkilerinde görebiliyor mu?

Daha önemlisi, yalnızca temsil edilen insanlar mı oluyorlar, yoksa siyasetin oluşumuna eşit biçimde katılabiliyorlar mı?

Aynı sorunun tersini de sormak gerekir. Muhafazakâr siyaset, farklı inanç ve yaşam biçimlerine sahip insanların eşit özgürlüğünü ne ölçüde güvence altına alabiliyor?

Çünkü çoğulculuk, yalnızca kendimize benzeyen insanların özgürlüğünü savunmak değildir.

Burada Türkiye solunun temel sorunu, muhafazakâr seçmene yeterince seslenememesinden daha derinde olabilir: Onunla birlikte siyaset üretmeyi sağlayacak kalıcı toplumsal ilişkileri kuramamak. Bir başka ifadeyle mesele yalnızca hangi sözlerin söylendiği değil, o sözlerin kimlerle birlikte üretildiğidir.

Toplum değişirken siyaset neden değişemiyor?

Türkiye’nin toplumsal yapısı son yirmi yılda önemli dönüşümler geçirdi. Kentleşme, eğitim, dijital iletişim, çalışma hayatındaki güvencesizlik ve genç kuşakların değişen beklentileri, geleneksel siyasal aidiyetleri de etkiliyor.

Özellikle AKP iktidarı döneminde büyüyen gençlerin siyasal deneyimleri, önceki kuşaklardan farklı. Bu kuşakların bir bölümünün muhafazakâr ailelerden gelmesi, aynı siyasal ve kültürel tercihleri sürdürdükleri anlamına gelmiyor.

Ancak burada kolaycı bir kuşak anlatısına da kapılmamak gerekiyor. Genç olmak kendiliğinden özgürlükçü, demokrat veya solcu olmak anlamına gelmiyor. Gençler arasında da milliyetçi, muhafazakâr, otoriter veya siyaset dışı eğilimler bulunabiliyor.

Asıl araştırılması gereken, eski siyasal aidiyetlerin hangi toplumsal deneyimlerle değiştiği ve bu değişimin neden yeni siyasal örgütlenmelere dönüşmekte zorlandığıdır.

Bugünün gençleri için barınma, güvenceli çalışma, eğitimde fırsat eşitliği, gelecek kaygısı ve bireysel özgürlükler önemli meseleler. Bu sorunlar farklı kültürel kimliklere sahip gençlerin hayatlarında ortaklaşabiliyor. Fakat ortak sorunlar kendiliğinden ortak siyasal kimlikler yaratmıyor.

O halde şu soruyu sormak gerekiyor: Toplumun farklı kesimleri arasında yeni ortaklıkların imkânları gelişirken, siyasal partiler bu ortaklıkları karşılayabilecek bir dönüşüm yaşayabiliyor mu? Yoksa toplumun değişen ihtiyaçlarını hâlâ geçmişin siyasal kalıplarıyla mı anlamaya çalışıyorlar?

Sol siyaset, toplumsal çoğunluklarla yalnızca ekonomik talepler üzerinden mi ilişki kurabilir? Yoksa bu taleplerin kültürel aidiyetler, siyasal güven ve gündelik hayat deneyimleriyle birlikte ele alınması mı gerekir?

Daha da önemlisi, farklı toplumsal kesimlerle kurulan ilişkinin seçim dönemlerinde destek istemenin ötesine geçmesi nasıl mümkün olabilir?

Yeni Partiler, Eski Siyaset

Türkiye’de siyasal arayışların önündeki engellerden biri de yeni kurulan siyasi hareketlerin eski siyaset yapma biçimlerini ne ölçüde aşabildiği sorusu.

Yeni bir parti kurmak, kendiliğinden yeni bir siyasal anlayış geliştirmek anlamına gelmiyor. Geçmişin kadroları, ilişkileri, örgütlenme alışkanlıkları ve karar alma yöntemleri yeni isimler altında varlığını sürdürebiliyor. Bu durum özellikle mevcut siyasal partilerden uzaklaşan, ancak yeni bir siyasal aidiyet arayan kesimler açısından önemli bir sorun yaratıyor.

Yeni Parti deneyimi de bu açıdan tartışılmayı hak ediyor. Yeni bir siyasal adres olma iddiası, farklı toplumsal kesimleri bir araya getirecek yeni bir örgütlenme ve temsil anlayışıyla ne ölçüde desteklenebildi?

Eski CHP siyasetinin kadrolarının ve alışkanlıklarının etkisi ne ölçüde aşılabildi? Muhafazakâr toplum kesimlerinden gelen, sosyal adalet ve özgürlükçülük temelinde siyaset yapmak isteyen insanlar bu yeni yapının yalnızca seçmenleri mi, yoksa kurucu özneleri mi olabildi?

Bu soruların yalnızca bir partiye yöneltilmesi de doğru olmaz. Türkiye’de solun, sosyal demokrasinin ve yeni siyasal oluşumların önemli bir bölümünde benzer örgütsel sorunlar bulunuyor.

Siyasetin merkezinde çoğu zaman yerleşik kadrolar, ekonomik olanaklara sahip kişiler, güçlü ilişkiler ve belirli çıkar çevreleri yer alıyor. Demokratik katılım söylemi ise her zaman gerçek bir karar ortaklığına dönüşmüyor. Bu koşullarda siyasetle ilgilenen, düşünsel birikimi olan, toplumsal mücadele deneyimi taşıyan birçok insan kendisini karar mekanizmalarının dışında bulabiliyor.

Özellikle geçmiş kuşakların siyasal deneyimlerinden yetişmiş, farklı dönemlerde parti yönetimlerinin ve örgütsel ilişkilerin dışında bırakılmış insanların birikimi ne ölçüde değerlendiriliyor?

Daha genç kuşakların siyasal yaratıcılığına ne kadar alan açılıyor?

Siyasal partiler yeni fikirleri toplumun içinden mi üretiyor, yoksa dar danışman çevrelerinin ve siyasal elitlerin hazırladığı fikirleri topluma mı taşıyor?

Belki de burada üzerinde durmamız gereken en önemli sorunlardan biri, siyasetin toplumsallaşması ile toplumun siyasallaşması arasındaki ilişkinin zayıflaması.

Siyasetin toplumsallaşması mümkün mü?

Siyasetin toplumsallaşması, siyasal partilerin daha fazla insana ulaşmasıyla sınırlı görülemez.

Toplumun farklı kesimlerinin kendi sorunları, deneyimleri ve talepleriyle siyasal kararların oluşumuna katılabilmesini gerektirir.

Toplumun siyasallaşması da insanların yalnızca seçim dönemlerinde tercih bildirmesinden ibaret değildir. Gündelik hayatlarını etkileyen kararlar üzerinde söz sahibi olmaları, örgütlenmeleri, tartışmaları ve birlikte çözüm üretmeleriyle anlam kazanır. Bu iki süreç birbirini besleyebildiği ölçüde demokratik bir siyasal ilişki gelişebilir.

Ancak burada da bir başka sorunla karşılaşıyoruz: Siyasal katılımın biçimsel olarak herkese açık olması, herkesin eşit katılım imkânına sahip olduğu anlamına gelmiyor. Ekonomik gücü, zamanı, hemşericilik, örgütsel bağlantıları ve toplumsal statüsü farklı insanların siyaset yapma olanakları da farklılaşıyor. Dolayısıyla siyasal demokrasiyi yalnızca kararların aşağıdan yukarıya alınmasıyla açıklamak yeterli değil. Katılım imkânlarının eşitlenmesini sağlayacak kurumsal ilişkiler de gerekli. Parti içi eğitimlerin, siyaset okullarının, mahalle ve yerel meclislerin, kolektif tartışma ve karar mekanizmalarının önemi burada ortaya çıkıyor.

Elbette demokratik siyaset yalnızca aşağıdan yukarıya işleyen bir süreç olamaz. Yerel örgütlenmelerle merkezi yapılar arasında karşılıklı, sürekli ve hesap verebilir bir ilişkinin kurulması gerekir. Önemli olan merkezi siyasal iradeyi ortadan kaldırmak değil, onun toplumsal katılımla oluşmasını ve demokratik denetime açık olmasını sağlamaktır.

Bu yaklaşım, bireylerin tek tek siyasette güç kazanmasından daha geniş bir anlam taşıyor. Kolektif siyasal iradenin, farklı toplumsal deneyimlerin eşit katılımıyla oluşturulabilmesini esas alıyor.

Peki Türkiye’deki siyasi partiler böyle bir dönüşüme ne kadar hazır?

Yerleşik kadrolar kendi karar yetkilerini paylaşmaya, yeni kuşaklara alan açmaya, farklı kültürel ve siyasal geçmişlerden gelen insanların örgütü dönüştürmesine ne ölçüde izin verebilir?

Ve belki daha zor bir soru: Sol siyaset, muhafazakâr seçmeni yalnızca kazanılması gereken bir seçmen topluluğu olarak görmekten vazgeçip onunla eşit bir siyasal ortaklık kurmaya ne kadar hazır?

Yeni bir siyasal aidiyet nasıl doğar?

Türkiye’de siyasal güven krizini yalnızca iktidarın yıpranmasıyla veya muhalefetin eksiklikleriyle açıklamak yeterli görünmüyor. Sorun, mevcut siyasal ilişkilerin toplumdaki değişimi karşılamakta zorlanmasıyla da ilgili.

Bir tarafta ekonomik ve ahlaki nedenlerle iktidardan uzaklaşan, ancak başka bir siyasi harekete güvenmekte zorlanan seçmenler var. Diğer tarafta toplumsal değişimin farkında olduğunu söyleyen, fakat örgütlenme ve siyaset yapma biçimlerinde geçmişin alışkanlıklarını sürdüren siyasi yapılar bulunuyor.

Ortak sorunların ortak bir siyasal geleceğe dönüşebilmesi için insanların birbirlerini yalnızca farklı kimliklerin temsilcileri olarak değil, eşit haklara sahip ve birlikte karar verebilen yurttaşlar olarak görebilmeleri gerekiyor.

Bunun için ne farklılıkların ortadan kaldırılması ne de herkesin aynı kültürel dünyaya ait olması gerekiyor. Aksine, farklılıkların özgürce var olabildiği, sosyal adaletin ve eşit yurttaşlığın ortak bir yaşamın temeli haline geldiği demokratik ilişkilerin kurulması gerekiyor.

Türkiye’de muhafazakâr siyaset içerisinden geçmişte ortaya çıkan bazı sosyal adalet ve özgürlükçülük arayışları, HAS Parti deneyimi de dahil olmak üzere, bu sınırların mutlak olmadığını hatırlatıyor. Ancak bu arayışların kalıcı ve geniş toplumsal hareketlere dönüşememiş olması da ayrıca düşünülmeli.

Toplum değişirken siyaset de değişebiliyor mu?

Yeni siyasal hareketler, yalnızca yeni liderler ve yeni programlar mı öneriyor, yoksa insanların siyasete katılma biçimlerini de değiştirebiliyor mu?

Ve en önemlisi, siyasetin toplumsallaşması ile toplumun siyasallaşması arasında yeniden demokratik bir ilişki kurulabilir mi?

Belki de Türkiye’nin ihtiyacı olan yeni siyasal arayışın başlangıç noktası tam olarak burasıdır. Çünkü yeni bir siyaset, yalnızca yeni fikirlerin ortaya çıkmasıyla değil, o fikirleri birlikte üretebilecek yeni toplumsal ve demokratik ilişkilerin kurulmasıyla mümkün olabilir.