Türkiye futbolu, bugüne kadar kendisine ait sahici bir özgünlük, oyun geleneği ve düşünsel keskinlik üretemedi. Futbolun en belirgin özelliklerinden biri, karar anlarında ortaya çıkan tuhaf yapaylık ve belirsizliktir. Sahada ne yapmak istediğini bilen, bunu ortak bir oyun aklına dönüştüren ve kendi futbol karakterini uzun vadeli alışkanlıklarla inşa eden bir yapıdan söz etmek hâlâ güç.
Bunun nedenini, Türkiye’de futbolun kendisiyle kurulan ilişkinin niteliğinde aramak gerekiyor. Çünkü burada futbol, kendi oyun amaçları etrafında gelişen özerk bir kültürel faaliyet olarak var olamadı. Tarihsel birikim içinde çözülememiş toplumsal, siyasal ve kurumsal sorunlar, futbolun kendi amaçlarını sürekli başka amaçların hizmetine soktu. Oyun, kendi gerçekliğini üretmek yerine, başka gerçekliklerin temsil alanına dönüştü.
Bu nedenle Türkiye futbolunun temel sorunu, iyi futbolculara, yetenekli teknik direktörlere veya yeterli ekonomik kaynaklara sahip olmaması değil. Asıl sorun, bütün bu kaynakları ortak bir oyun düşüncesi etrafında birleştirecek kültürel ve düşünsel zeminin oluşmamasıdır.
Bir oyun geleneği, ekolü ve sistematiği üretemeyen futbol kültürünün yeni fikirler geliştirmesi de kolay değildir. Çünkü gelenek, geçmişin tekrarı değil, yeni olanı anlamlandırabilmenin düşünsel altyapısıdır. Ekol, farklı fikirlerin ortak bir futbol dili içinde buluşmasıdır. Sistematik ise bu fikirlerin sahada tekrarlanabilir, geliştirilebilir ve sürdürülebilir ilişkilere dönüşmesidir.
Türkiye’de futbol yönetiminin aldığı kararların önemli bir bölümü ise böyle bir birikimin ürünü değil. Kararlar, çoğunlukla gelip kapıya dayanan sorunları biraz daha ertelemek, günü kurtarmak ve konjonktürel baskıyı hafifletmek amacıyla alınıyor. Montella sonrasında Sergen Yalçın’ın milli takımın başına getirilmesi de bu karar kültürünün tartışılması gereken örneklerinden biridir.
Sergen Yalçın ve kararın arkasındaki boşluk
Sergen Yalçın’ın futbolculuk geçmişinde Türkiye standartlarında olağanüstü sayılabilecek bir yetenek var. Fakat yetenek, kendi başına bir futbol düşüncesi veya teknik direktörlük yeterliliği anlamına gelmiyor. Yetenek, disiplinle, çalışma kültürüyle, sorumlulukla ve oyunu anlama çabasıyla birleşmediğinde kişisel bir ayrıcalığın ötesine geçemiyor.
Sergen Yalçın’a yönelik temel itirazım da burada başlıyor. Futbolculuk dönemindeki yetenek parıltısının, teknik direktörlük anlayışında aynı ölçüde sistematik bir karşılık bulduğunu düşünmüyorum. Televizyon yorumculuğunda da çoğu kez analitik bir çözümlemeden çok, sezgisel ve anlık değerlendirmelerin öne çıktığını gördük.
Şimdi bu futbol anlayışının milli takımın başında verdiği kararları konuşalım.
Fransa karşısında Türkiye’yi 5-3-2 dizilişiyle sahaya sürmek, kendi başına yanlış bir tercih değildi. Rakibin hücum gücünü dikkate alarak düşük savunma bloğunda karşılamak, futbolun meşru ve anlaşılır stratejilerinden biridir. Sorun, bu tercihin hangi oyun organizasyonuyla desteklendiğidir.
Bir diziliş, oyun sistemi değildir. Oyuncuların sahada beşli, dörtlü veya üçlü sıralanması, kendi başına bir oyun fikri oluşturmaz. Sistemi sistem yapan, oyuncular arasındaki ilişkiler, görev dağılımı, hareket zamanlaması ve bu ilişkilerin tekrarlanabilir olmasıdır.
Fransa maçında 5-3-2’nin savunma açısından sunduğu imkânları gördük. Bu düzen, ceza sahasının önündeki merkezi daha fazla oyuncuyla koruma ve kanatlarda üçlü savunma kademeleri oluşturma kapasitesine sahipti. Ancak bu kapasitenin sahada ne ölçüde kullanılabildiği tartışmalıdır.
Fransızların iki kanatta da bulduğu boşluklar ve savunmanın bu koridorları kapatmakta yaşadığı güçlük, beşli savunmanın kendiliğinden güvenli bir yapı oluşturmadığını gösterdi. Beş savunmacıyla oynamak, beş oyuncunun savunma görevini ortak bir zamanlama ve mesafe anlayışıyla yerine getirmesi demek değildir. Kanat savunması, üç oyuncunun aynı bölgede bulunmasından çok, bu oyuncuların birbirlerinin hareketlerini tamamlamasıyla mümkündür.
Asıl sorun: Savunmadan hücuma geçiş
Maçın bence en önemli teknik meselesi, düşük savunma bloğundan hücuma çıkış organizasyonuydu.
Düşük blokla savunma yapmayı tercih eden bir takımın, rakibinden topu kazandıktan sonra çözmesi gereken iki temel problem vardır.
Birincisi, hızlı hücuma geçmek için doğru anı yaratacak top tutma ve bağlantı süresidir. İkincisi, hücumun devamında ihtiyaç duyulan oyuncu sayısını kısa sürede çoğaltacak organizasyondur.
Topu kazanmak, hücumu başlatmak anlamına gelmez. Topu kazandıktan sonra rakibin yerleşim bozukluğundan yararlanacak oyuncuları doğru alanlara taşımak, pasın yönünü ve şiddetini belirlemek, hücumun zamanını kontrol etmek gerekir.
Türkiye’nin Fransa karşısında bu iki organizasyonda da yeterince ikna edici bir görüntü vermediğini düşünüyorum. Top kazanıldığında oyuncuların birbirlerine hangi açıyla yaklaşacağı, ilk bağlantının kim üzerinden kurulacağı, hücumun hangi koridordan ilerleyeceği ve ceza sahasına kaç oyuncuyla gidileceği konusunda belirgin bir ortak davranış göremedik.
Böyle olunca oyuncular, teknik direktörün kurması gereken organizasyonun eksiklerini kendi bireysel yetenekleriyle kapatmaya çalıştı. Başka bir ifadeyle, oyuncular sahada kendi çözümlerini üretmek zorunda kaldı.
Oysa Arda Güler ve Hakan Çalhanoğlu gibi iki önemli oyun kurucunun bulunduğu bir takımda, top kazanıldıktan sonraki ilk bağlantıyı ve hücumun yönünü belirlemek çok daha kolay olabilirdi. Arda’nın rakip savunma ile orta saha arasındaki boşluklarda top alması, Hakan’ın pasın yönünü ve temposunu belirlemesi, önlerinde ve yanlarında doğru koşuları yapan oyuncuların bulunması yeterli bir başlangıç noktası oluşturabilirdi.
Burada ihtiyaç duyulan şey daha fazla hücum oyuncusu değil, mevcut oyuncuların birbirleriyle kuracağı ilişkinin önceden tasarlanmasıydı.
Skorun arkasındaki gerçek
Fransa karşısında alınan 2-1’lik sonuç, maçın bütün hikâyesini anlatmıyor. Türkiye’nin yüzde 39, Fransa’nın yüzde 61 topa sahip olduğu karşılaşmada Fransızlar 23 şut çekip 8 isabet bulurken Türkiye 13 şutta 3 isabet sağlayabildi. Gol beklentisinde de Fransa 3,52, Türkiye 1,68 ile öndeydi. Berke Özer’in 7 kurtarış yapması, savunmanın karşılaştığı baskının boyutunu ayrıca gösteriyor.
Fransa’nın 49. dakikada Emirhan Topçu’nun kendi kalesine attığı golle öne geçmesi, Türkiye’nin 80. dakikada ikinci golü yemesi ve Abdülkerim Bardakcı’nın 90. dakikadaki golüyle farkı bire indirmesi, oyunun bütün teknik sorunlarını ortadan kaldırmıyor.
Sergen Yalçın maç sonrasında oyun planının doğru olduğunu ve takımın önemli pozisyonlar bulduğunu söyledi. Bu değerlendirmeye bütünüyle karşı çıkmak gerekmiyor. Türkiye’nin bazı hücum fırsatları yakaladığı doğru. Ancak bir oyun planının doğruluğu, birkaç pozisyon bulmuş olmakla ölçülemez. Planın asıl değeri, takımın farklı oyun anlarında ne kadar tutarlı davranabildiğiyle ortaya çıkar.
Bir takım savunurken, topu kazanırken, hücuma çıkarken ve yeniden savunmaya dönerken aynı oyun fikrinin parçalarını uygulayabiliyor mu? Oyuncular birbirlerinin ne yapacağını önceden biliyor mu? Takımın davranışları tesadüfi bireysel çözümlerden mi, yoksa ortak bir oyun aklından mı besleniyor?
Fransa karşılaşmasının ortaya çıkardığı sorular bunlar.
Türkiye futbolunun yüzyıldır çözemediği sorun, teknik direktörlerin yanlış diziliş tercihleriyle açıklanamayacak kadar derindir. Her yeni teknik adamla birlikte yeni bir başlangıç yapıldığı düşünülüyor. Yeni bir diziliş, yeni bir futbol anlayışı ve birkaç yeni oyuncu üzerinden yeniden umut üretiliyor. Fakat değişen isimlerin altında aynı düşünsel boşluk varlığını sürdürüyor.
Çünkü Türkiye’de futbolu yeniden düşünmek yerine, her defasında yeniden başlatma eğilimi ağır basıyor.
Oyun geleneği olmayan yerde ekol, ekol olmayan yerde sistematik, sistematik olmayan yerde de süreklilik oluşmaz. Süreklilik olmayınca her teknik direktör kendi doğrularını sıfırdan dayatır; her başarısızlıkta yeni bir arayış başlar. Sonunda futbol, ortak bir düşüncenin ürünü olmaktan çıkar, birbirini izleyen kişisel kararların toplamına dönüşür.
Fransa karşısında kaybedilen maçın asıl önemi burada yatıyor. Kaybedilen şey üç puandan ibaret değil. Bir kez daha, oyun düşüncesinin yerini kararların, hazırlığın yerini sezgilerin, sistemin yerini dizilişlerin alabildiği bir futbol kültürünün sonuçlarıyla karşılaşıldı.
Futbolun kendine ait bir amacı vardır. Bu amaç, rakibi yenmek kadar, bunu mümkün kılan oyunu tasarlamak, geliştirmek ve sürdürülebilir kılmaktır.
Türkiye futbolunun ihtiyacı yeni bir teknik direktör, yeni bir diziliş veya yeni bir kurtarıcı hikâyesi değil. İhtiyacı, futbolu nihayet kendi amaçları için oynamayı öğrenmektir. Çünkü oyunla sahici bir ilişki kuramayan bir futbol kültürü, ne kadar yetenek üretirse üretsin, kendi özgünlüğünü üretemez.
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
