21 Kasım 2020’de, Bir Başkadır’ın 1. sezonunun gösterime girmesinden 9 gün sonra, Karar Gazetesinde rahmetli Fuat Keyman’ın dizi hakkındaki yazısı yayımlanmıştı:
“Türkiye’nin ne kadar ihtiyacı varmış, konuşmaya, düşünmeye, paylaşmaya…
Son yıllarda yaşadığımız büyük savrulma, yıkıcı kutuplaşma, demokrasiden kopuş; öfke, nefret, kibir; korku, güvensizlik, endişe; güvensizlik, cemaatleşme, adaletsizlik…
Kimliklere bölünmüş, kimlik siyasetleri tarafından rehin alınmış, değerlerin yok edildiği, davaların öncelendiği bir Türkiye’de yaşıyoruz.
Toplumsal, bireysel travmalar içinde nefes almakta zorlananların çoklaştığı bir Türkiye…
Ve bu tablonun altında yaşam, iş, aş, sevgi mücadelesi veren ülkemin güzel insanları…
Ve bu insanların hikayelerine odaklanmak, onların hikayeleri yoluyla bu tabloyu düşünmek, belki değişim için ilk adım olan, anlamak, muhasebe yapmak, eleştirel aklı harekete geçirmek çabasına girişmek…”
Keyman’ın söyledikleri, o günlerde neredeyse “oybirliği” ile uzlaştığımız konulardı.
O günlere dönelim. 12 Kasım 2020, evdeyiz. Salgının ikinci dalgası gelmiş, hafta sonu sokağa çıkma kısıtlamaları yeniden kapıda. Netflix’te sekiz bölümlük bir dizi başlıyor. Berkun Oya yazıp yönetmiş. Başörtülü bir gündelikçi, Meryem, bir psikiyatrın karşısına oturuyor ve konuşmaya başlıyor. Büyük bir ilgi ile karşılanıyor bu. Günlerce başka bir şey konuşmuyoruz.
Şimdi günümüze gelelim.12 Kasım 2026. Dizinin dört bölümlük ikinci sezonu başladı. Aynı oda, aynı koltuk. Koltukta Meryem’in yanısıra bu kez bir de başkomiser oturuyor.
Memleketin hâl-i pür melali iki tarihte de ortada. Aradan geçen 6 yılda, “Bağırınca dolar düşmemiş, kabadayı gibi bağırınca, düşmemiş fasulyenin fiyatı”.
İlk sezonun yorumlarında, kutuplaşma ve birbirimizi anlamak üzerine atıp tutuyoruz. Birbirimizi daha iyi tanırsak, anlaşabilir miydik acaba? Esas soru buydu. Konuşursak her şey daha iyi olacak gibiydi. 2026’da dizinin ikinci sezonu için ise, kimse anlaşmayı/anlaşılmayı değerlendirmelerin merkezine koymuyor. İlk sezonda “öteki” karşımızdaki insandı. “Öteki”, kimliğe, mahalleye göre değişiyordu. İkinci sezonda ise “öteki” karşımızda elinde dosyamız ile oturan adam. Her mahallenin ötekisi aynı.
İkinci sezon için yazılanlara bakınca, çoğu ilk sezondan tanıdık geliyor. Altı yıl arayla tutulmuş iki yorum dosyasını üst üste koysanız büyük kısmı çakışır. Oyunculuklar yine çok iyi. Diyaloglar, monologlar yine bizi alıp götürüyor. Dizi yine çok etkili. Ama aradan bir kavram çıkıp farklılaşıyor. Cesaret…
Berkun Oya 2020’de de aynı şekilde ılımlı ama net bir dizi yapmıştı. Ama o zaman cesaretin içeriği başkaydı. Kendi mahallemizle ya da şikayet ettiğimiz kutuplaşmanın taşıyıcısı hâline gelmemizle yüzleşmek… Ama altı yıl sonra cesaretin yönü değişiyor.
Artık anlatının kurulması bir cesaret işi olarak ele alınıyor. Peki, ne değişti? Ağzımızdan çıkan her şey, kameranın baktığı her açı artık bir veri. “İsterlerse bulurlar”. “Aman başına/başımıza bir şey gelmesin” esas kaygımız hâline geldi.
2020’de her şey çok mu masumdu? Tabii ki hayır. Sözgelimi, başta Demirtaş olmak üzere Kürt siyasetinden isimler, Kavala davaları… Neden nasıl bilinmez hikâyeler, tutulan sayaçlar… 2026’da ise, artık ipin ucu iyice kaçmış. “Bambaşka yerlere” gitmiş.
Konuşmaya anlatmaya/anlamaya hevesli genç imam Hilmi’nin gözaltına alınması 2020’de biraz da enteresan bir senaryoya işaret ederdi. Şu anda sıradan bir haber.
İkinci sezonun esas buluşu, yaşını başını almış, görmüş geçirmiş başkomiser Muzaffer. Berkun Oya bu rolü kimseye bırakmamış, kendisi oynuyor. Olağanüstü bir oyunculuk bence, ama buluş daha da olağanüstü. Çünkü Muzaffer’leri tanıyoruz. Bizzat kendi hayatımızdan. Karşımıza çeşitli suretlerle çıkıyorlar. Esiyorlar, yağıyorlar, “çaktırmadan” tehdit ediyorlar.
Lokal iktidar odakları. Alan daraldıkça, hangi partiden ya da mahalleden oldukları bile fark edilmez hâle geliyor. Sınırlar yasalar ile korunamadıkça, Muzafferler güçleniyor; güçlendikçe de sonu görünmeyen bir yola girdiklerini düşünüyor olmalılar ki, dehşet saçıyorlar. Onların da insan olduklarını, arada bir, hatırlatmamız gerekiyor kendimize. Muzaffer’in karısını hastalığı süresince dövmemesine sevinir buluyoruz kendimizi. Meryem de diyor zaten, çok iyidir, ahlaklı adamdır diye.
Dizi yurt dışında “Ethos” adıyla gösteriliyor. “Ethos” Yunanca bir kelime. Yer, barınak gibi, biraz yorumla, insanın dönüp dolaşıp geleceği yer gibi bir anlamı varken, sonradan alışkanlık, huy olarak kabul edilmeye başlanmış. Artık zamanın ruhu ya da topluluğun ahlakî mizacı da denebiliyor. “Etik” ile aynı kökten geliyor. Retorik analizinde ise Aristoteles için başka bir anlamı daha var: Konuşanın karakterinden doğan inandırıcılık. Yani, sözün değil, söyleyenin ağırlığı.
2020’de tüm çağrışımlarıyla “Bir Başkadır” adından Batı dillerinin Ethos’una giderken biraz daha yan yollara sapmamız gerekiyordu. Ne de olsa Bir Başkadır’dan sonra “benim memleketim” dökülüveriyordu ağzımızdan ve bir çoğumuzun içindeki “ne olursa olsun”u ön plana çıkarıyordu. İyimserlik ve ortaklık tınısı yoğun bir sözdü. Bizi kutuplaşmaktan uzaklaştıran şey her bölümdeki Ferdi Özbeğen şarkısıydı. O zamanlar için Ethos, acaba fazlaca soğuk bir ad mıydı?
Aradan geçen altı yılda, dizinin yabancı adının daha anlamlı hâle geldiğini görüyoruz. Ethos alışkanlık ise, bu sezonda artık neye alıştığımızı anlıyoruz. Zamanın ruhuysa, Muzaffer var karşımızda, zamanın ruhunun bedenleşmiş hâli. Söyleyenin inandırıcılığı konusuna gelince; Meryem Muzaffer’e sadece işi gücü yerinde, aile babası, “abi” dediği bir adam olduğu için inanıyor. “Bir sigortamız Muzaffer abi, yoksa kimse yüzümüze bakmaz”.
2020’de bu uzun monologları bir üslup tercihi olarak algılayıp sevmiştik, yönetmenin tiyatrodan geldiğinin bir göstergesiydi belki de. Üstelik konuşarak anlaşabileceğimize olan iyimserliğimize çok uygundu. Bugün başka bir şey sanki.
Kimsenin sözünü sonuna kadar söyleyemediği bir memlekette, sözünü dallandırıp budaklandırarak söyleyen birilerini izlemek başlı başına bir ferahlık. Keyman altı yıl önce dizinin bize konuşma ihtiyacımızı hatırlattığını yazmıştı. İhtiyacımızın dozu da, cesarete olan bağlılığı da arttı.
Kimse kimseyi kurtaramaz, biliyoruz. Peri Meryem’i, Meryem Peri’yi kurtaramıyor dizide de. Ama birbirlerine yalnız olmadıklarını hissettiriyorlar. Empati kurabiliyorlar. İki mahalleden iki kadın aynı dertlerle baş etmek zorundalar. Meryem üzerinden sorumuzu soruyoruz: “Nasıl bu hâle geldik ya?”. “Mükemmel bir cevabımız yok.” Ama bu soruyu ortak bir soru hâline getirmek altı yıl sonra yine “Bir Başkadır” dizisinin başarısı oldu. Elimizde nelerin kaldığına bakınca, bunun az bir şey olmadığını görüyoruz.
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
