Karısını dövdüğünü anlatıyor.
Ağır ağır, acele etmeden…
Anlattıklarının karşısındaki insanda nasıl bir etki yaratacağını fazla önemsemiyor gibi görünen bir sakinlikle. Evliliklerinden, birlikte geçirdikleri yıllardan söz ederken karısına zaman zaman el kaldırdığını da anlatıyor. Sonra, hikayesinin bu kısmında yanlış anlaşılmak istemediği belli olan bir ayrıntıyı özellikle belirtiyor. Karısı hastalandıktan sonra ona bir daha vurmamış. “Allah var” diyor, “bir daha yapmadım”.
Adam karısını dövdüğünü inkar etmiyor, fakat bu bilginin hemen ardından şiddete ne zaman son verdiğinin de bilinmesini istiyor. Sanki bir kadına yıllarca el kaldırmış olmasıyla, hastalandıktan sonra artık dövmemesi aynı ahlaki muhasebenin iki tarafına yazılabilecek şeyler.
Karşısında psikiyatrist Peri oturuyor. Adamın adı Muzaffer, emekliliğine yaklaşan bir başkomiser. Karısı Muazzez ölmüş, geceleri uyuyamıyor ve onu evlerinin karşısındaki basketbol sahasında gelinliğiyle görüyor.

Berkun Oya’nın altı yıl sonra dönen Bir Başkadır dizisinin ikinci sezonunda Muzaffer’e ilk tepkimiz merhamet değil, öfke. Karısına uyguladığı şiddeti neredeyse sıradan bir aile meselesi gibi anlatan bu adamın, şimdi onun yokluğuyla yıkılmış olması yaptıklarını hafifletmiyor. Aksine, kendi acısına gösterdiği özenle karısına çektirdiği acıyı anlatışındaki kayıtsızlık arasındaki uçurumu daha da görünür kılıyor.
İnsanın kendisine anlattığı yalanlar
İnsan geçmişini olduğu gibi saklayan bir arşiv değil. Hatırlamak istediklerini öne çıkarıyor, bazı olayları yıllar içinde başka türlü yorumlamaya başlıyor ve bazen de kendisiyle ilgili olumlu düşüncelerini koruyabilmek için yaptıklarına kabul edilebilir gerekçeler buluyor. Muzaffer’in karısını dövmeyi bıraktığını özellikle belirtmesi de bu açıdan ilginç. Şiddeti inkar etmiyor, fakat o şiddeti uygulayan insanla bugün olduğu kişi arasına bir mesafe koymaya çalışıyor.
Ölen karısını gelinliğiyle görmesi ve Muazzez’in hayattayken istediği robot süpürgeyi ancak ölümünden sonra satın alması, geçmişle kurduğu bu sorunlu ilişkinin iki farklı görüntüsü. Birinde evliliğinin başlangıcına dönüyor, diğerinde geçmişte yerine getirmediği küçük bir isteği artık çok geç olmasına rağmen gerçekleştiriyor. Muzaffer’in makineyle konuşması, onun peşinden dolaşması, karısına hayattayken gösteremediği ilgiyi şimdi bir eşyaya yöneltmesini düşündürüyor. Fakat ölümden sonra yapılan iyiliklerin garip bir tarafı var. O iyiliğin yapılmasını isteyen insan artık orada olmadığı için, davranış giderek geride kalanın kendi vicdanıyla kurduğu ilişkinin parçasına dönüşüyor.
Bütün bunlar Muzaffer’in geçmişini bilinçli olarak değiştirmeye çalıştığını kanıtlamıyor. Ancak karısına duyduğu özlemle ona geçmişte yaptıkları arasındaki çelişkiyi ortadan da kaldırmıyor. Üstelik Muazzez artık hayatta olmadığı için bu evliliğin nasıl hatırlanacağına büyük ölçüde Muzaffer’in anlattıkları karar veriyor.
Bir tarafta geçmişinin hesabını kendi içinde kapatmaya çalışan bir adam, diğer tarafta artık hikayesini anlatamayan bir kadın var.
Bir babanın silahını kim alır?
Muzaffer’in oğlunun babasının silahını alması, yalnızca bir aile çatışması değil, yıllardır tartışmasız kabul edildiğini düşündüğü otoritenin ne kadar kırılgan olduğunu gösteren bir sahne. Dışarıda insanların hayatına müdahale etme yetkisine sahip bir başkomiser, kendi evinde oğlunun karşısında aynı gücü koruyamıyor.
Çünkü korkuyla sağlanan itaat, çoğu zaman saygıyla karıştırılıyor. Bir çocuk babasından korktuğu için susabilir, bir çalışan yöneticisine itiraz etmekten çekinebilir, bir vatandaş karşısındaki üniformanın temsil ettiği güç nedeniyle geri adım atabilir. Fakat bunların hiçbiri, otorite sahibinin haklı olduğunu göstermez. Yalnızca tarafların eşit koşullarda bulunmadığını gösterir.
Muzaffer’in babalığıyla başkomiserliği arasında da böyle bir ilişki var. Her iki durumda kendisini düzeni korumakla sorumlu görüyor, aldığı kararların sorgulanmasına kolay tahammül edemiyor ve sahip olduğu gücü kullanmayı kişisel bir tercih olmaktan çok görevinin doğal sonucu sayıyor.
Peri’nin odasında yardım isteyen, karısının ölümünü anlatırken ağlayan adamın, gerektiğinde aynı kadına mesleki yetkisini hissettirerek baskı yapabilmesi bu nedenle şaşırtıcı değil. Kendi acısını derinden hisseden bir insan, başkasına yaşattığı korkuya aynı ölçüde duyarlı olmayabiliyor.

Muzaffer’in evindeki otoritesi sarsılıyor, oğluyla ilişkisi çözülüyor, karısını geri getiremiyor. Buna karşılık başkomiser olarak sahip olduğu yetkiler yerinde duruyor ve o yetkileri kullanması başka ailelerin hayatını altüst edebiliyor.
Üstelik bu ailelerden biri, onun ne kadar iyi bir insan olduğuna içtenlikle inanıyor.
Meryem neden Muzaffer’e inanıyor?
Muzaffer’in kızları, aynı apartmanda yaşayan Hilmi’nin sosyal medyada yaptığı yayınları izliyor. Babalarının başkomiser olduğu evde, komşuları olan imamın videoları ilgiyle takip ediliyor. Fakat Hilmi’nin söyledikleri başına dert açıyor ve gözaltına alınmasında rol oynayan kişi, videoların izlendiği evin babası Muzaffer oluyor.
Hilmi’nin eşi Meryem ise bütün bunlardan habersiz, üst kattaki komşusunu dürüst, güvenilir, yardımsever bir insan olarak görüyor. Üstelik karısını kaybettikten sonra yaşadığı sıkıntıyı fark ederek onu Peri’ye yönlendiren de kendisi. Kocasının başına gelenlerden dolayı korku içinde yaşarken, bu olayda rolü bulunan adamın ruhsal durumuna içtenlikle üzülüyor.

Meryem’in Muzaffer’e duyduğu güveni yalnızca saflıkla açıklamak kolay, ama eksik. Çünkü onun yanılgısı karşısındaki insanı hiç tanımamasından değil, tanıdığı bazı özelliklerden hareketle kim olduğuna çoktan karar vermesinden kaynaklanıyor.
Aslında hepimizin yaptığı bir şey bu. Yıllardır tanıdığımız bir komşunun nezaketini, başarılı bir yöneticinin mesleğindeki itibarını veya sevdiğimiz bir insanın bize gösterdiği yakınlığı, onun karakterinin bütünü hakkında bir güvence gibi kabul edebiliyoruz. Sonra o kişi hakkında rahatsız edici bir bilgiyle karşılaştığımızda, bazen davranışını sorgulamaktan çok onun hakkındaki kanaatimizi korumaya çalışıyoruz. Çünkü yanıldığını kabul etmek, yalnızca karşımızdaki insana ilişkin düşüncelerimizi değil, kendi insan tanıma becerimize duyduğumuz güveni de sarsıyor.

Meryem’in durumunda buna bir de Muzaffer’in makamı ekleniyor. Karşısında yalnızca bir komşu değil, devletin kendisine yetki verdiği bir başkomiser bulunuyor. Fransız sosyolog Pierre Bourdieu’nün üzerinde durduğu meselelerden biri de gücün her zaman korkutarak işlemediği, bazen insanların o gücü doğal ve haklı kabul etmesinin de yeterli olduğuydu. Bir insanın taşıdığı unvan, toplumdaki konumu veya sahip olduğu yetki, onun söylediklerine ve davranışlarına daha baştan bir saygınlık kazandırabiliyor.
Meryem’in trajedisi tam burada. Kocasının hayatına müdahale eden güce karşı çıkarken, aynı gücü kullanan adamın iyi ve adil olduğuna inanmayı sürdürüyor. Muzaffer’in komşusu olarak tanıdığı yüzüyle başkomiser olarak başkalarına gösterdiği yüzün aynı insana ait olduğunu bilmiyor.

Üstelik Meryem’in bu davranışı, kendisine yapılan haksızlığı kabul ettiği anlamına gelmiyor. İnsan bazen kendisini tehdit eden düzenin içindeki güçlü kişilerden yardım beklemek zorunda da kalabilir. Fakat Meryem’in hikayesini daha sarsıcı kılan, Muzaffer’e yalnızca ihtiyaç duyduğu için değil, gerçekten iyi olduğuna inandığı için de yaklaşması.
Berkun Oya’nın ilk sezonuyla ikincisi arasındaki en önemli değişikliklerden biri de burada ortaya çıkıyor.
İlk sezonda başörtülü Meryem ile seküler Peri arasındaki kültürel mesafe, Türkiye’nin birbirini anlamakta zorlanan kesimlerini görünür kılıyordu. Şimdi ise benzer dini ve kültürel referanslara sahip Hilmi ile Muzaffer’in birbirinden tamamen farklı konumlarda olduğunu görüyoruz. Biri düşüncelerini ifade ettiği için özgürlüğünden olurken, diğeri bu süreçte yetki kullanabiliyor.
Dolayısıyla insanların aynı inancı paylaşması, aynı ahlaki ölçülerle hareket ettikleri veya gücün karşısında aynı yerde durdukları anlamına gelmiyor. Kimlikler üzerinden birbirimizi değerlendirmeye o kadar alışıyoruz ki, aynı kimliği paylaşan insanların birbirlerine neler yapabildiğini bazen gözden kaçırıyoruz.
Berkun Oya’nın ikinci sezonda yaptığı önemli şeylerden biri, siyaseti bu kez yalnızca kültürel ayrılıklarda değil, aynı toplumsal dünyanın içindeki güç eşitsizliklerinde de araması.
Peri’nin konumu ise bu ilişkilerin belki de en rahatsız edici tarafı. Meryem’in korkularını ve Muzaffer’in suçluluğunu ayrı ayrı dinliyor, fakat mesleğinin gerektirdiği gizlilik nedeniyle bildiklerini istediği gibi paylaşamıyor. Üstelik gazeteci eşi Bahadır’ın emniyetle karşı karşıya gelmesi, onu başkalarının hikayelerini dinleyen güvenli bir gözlemci olmaktan çıkarıyor.
Böylece aynı psikiyatristin odasında birbirinin hayatına müdahale eden insanların sırları birikiyor. Muzaffer kendisi hakkında bir hikaye anlatıyor, Meryem onun hakkında başka bir hikayeye inanıyor, Peri ikisini de dinliyor. Muazzez ise artık konuşamıyor.
Bir insanı anlamak onu affetmek midir?
Berkun Oya’nın anlatısında insanların taşıyamadıkları duyguların bedenlerinde karşılık bulması yeni değil. İlk sezondaki Ruhiye’nin saçlarını yolması, Meryem’in bayılmaları, geçmişte yaşananların gündelik hayatın içinde nasıl sürdüğünü gösteriyordu. Şimdi ise uykusuz kalan, ölen karısını gören ve geçmişiyle baş edemeyen Muzaffer’in ruhsal sıkıntıları anlatının merkezinde.
Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor. Ruhiye kendisine uygulanan şiddetin sonuçlarıyla yaşarken, Muzaffer hem kaybettiği insanın yasını hem de geçmişte kendi davranışlarının yarattığı suçluluğu taşıyor. İkisi de acı çekiyor olabilir, fakat bu onları aynı ahlaki konuma yerleştirmiyor.
İnsanların çocukluklarını, korkularını, travmalarını ve kayıplarını öğrendikçe davranışlarını daha iyi anlayabiliyoruz. Fakat bazen bir davranışın nedenleri üzerinde o kadar duruyoruz ki, o davranışın başkalarının hayatında yarattığı sonuçları ikinci plana itiyoruz. Şiddet uygulayan kişinin iç dünyası, şiddete uğrayanın yaşadıklarından daha fazla ilgi görmeye başlayabiliyor.
Muzaffer’in hikayesinde de bu tehlike var. Onun yalnızlığını, karısına duyduğu özlemi ve geçmişiyle kurduğu sorunlu ilişkiyi ayrıntılarıyla izliyoruz.
Berkun Oya’nın oyunculuğu, kolayca nefret edebileceğimiz bir adamı daha karmaşık hale getiriyor. Fakat bu yakınlığın bir bedeli var. Muzaffer’i giderek daha iyi tanırken, Muazzez’in yaşadıklarını hala büyük ölçüde kocasının anlattıklarından öğreniyoruz.
Berkun Oya’ya yöneltilebilecek en ciddi sorulardan biri de bu. Bir kadına şiddet uygulayan erkeğin suçluluğunu ve yasını bu kadar ayrıntılı anlatmak, farkında olmadan o kadının kendi hikayesini geri plana itebilir mi?
Üstelik Oya’nın Muzaffer’i bizzat canlandırması bu tercihi daha dikkat çekici hale getiriyor. Kendi yazdığı hikayenin en rahatsız edici karakterlerinden birine insani bir yüz veriyor ve seyirciyi onun acısına yaklaştırıyor. Bu etkileyici bir tercih, fakat ilk sezonun farklı karakterlere kendi dünyalarını anlatma imkanı veren çok sesliliğini de belirli ölçüde daraltıyor. Dört bölümlük ikinci sezonda bazı hayatlar, Muzaffer’in yarattığı gerilimin çevresinde kalıyor.
Yine de dizinin güçlü tarafı, Muzaffer’i anlamamızın onu affetmemizi gerektirmemesi… Karısını gerçekten sevmiş, çocuklarının iyiliğini istemiş ve görevini önemsiyor olabilir. Bunların hiçbiri başkalarına verdiği zararı ortadan kaldırmıyor. Bir insanın iyi niyetli olmasıyla iyi davranması arasında bazen büyük bir mesafe bulunuyor.
Muzaffer’in kendisi hakkında anlattıklarıyla Meryem’in ona ilişkin kanaatinin birbirini tamamlaması da bu yüzden önemli. İnsanların kendilerini haklı çıkarmak için ürettikleri gerekçeler, çevrelerindeki insanların onlara duyduğu güvenle daha da güçlenebiliyor. Böylece şiddetin yalnızca uygulandığı anda değil, sonrasında kurulan açıklamalar ve sessizlikler aracılığıyla da varlığını sürdürebildiğini görüyoruz.
Muzaffer’in psikiyatrist odasındaki ilk sözlerine döndüğümüzde, karısı hastalandıktan sonra ona bir daha vurmadığını özellikle belirtmesi artık başka türlü duyuluyor. Belki gerçekten pişman, belki karısını dövmeyi bıraktığı da doğru.
Fakat evde, emniyette ve Peri’nin karşısında kullandığı otoriteye baktığımızda, başkalarının hayatı üzerinde kendisini bu kadar hak sahibi görmesini sağlayan düşünce biçiminin değiştiğini söylemek zor.
Muzaffer karısına bir daha el kaldırmamış olabilir. Ama bir insanın başkalarının hayatını ezmek için her zaman ellerini kullanması gerekmiyor.
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
