Nuray Mert’in 2000’li yılların başlarında muhalefetin önceliklerine yönelttiği bir eleştiriyi hatırlarım. Mealen, iktidara öylesine yanlış yerlerden itiraz ediliyordu ki ağız tadıyla eleştiri yapmak şöyle dursun, insan kendini iktidarı savunurken buluyordu. Aradan geçen yıllarda memleketin pek çok meselesi değişti, fakat insanı itiraz ettiği iktidarı savunmak zorunda bırakan o tuhaf alışkanlık yerli yerinde duruyor. Şimdi benzer bir sıkıntıyı muhafazakar çevrelerin kendi iç hesaplaşmasında yaşıyoruz.
Fon ve borsa işlemlerine ilişkin iddiaların ardından görevinden ayrılan Fatma Betül Sayan Kaya’nın yerine gelen AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Hülya Terzioğlu, Çorum’daki cami açılışında çekilen fotoğraf yüzünden hedefte. Fotoğrafta namaz kılınmıyor, Kur’an tilaveti dinleniyor. Terzioğlu, erkek protokol üyeleriyle ön sırada oturuyor. Kendi anlatımına göre program soğuk hava yüzünden içeriye taşınmış, tilavetin ardından kadın mahfiline geçerek namazını orada kılmış. Buna rağmen oturduğu yer, günlerdir dini hassasiyetlerin sınandığı bir meseleye dönüştürüldü.
İlahiyatçı olması, kelam alanındaki çalışmaları, akademik unvanı hücumları durdurmaya yetmedi. Doğrusu, kendisini savunabilmek için bunların hiçbirine ihtiyacı da yok, zira aynı yerde oturan herhangi bir kadının haysiyeti de aynı özeni hak eder. Bir insanın camide Kur’an dinleyebilmesi için önce dini yeterliliğini ispatlamasını beklemek, itiraz sahiplerinin kendilerine biçtiği yetkinin ne kadar büyük olduğunu gösteriyor.
Asıl üzerinde durulması gereken, bu gayretin hangi meselelerde ortaya çıktığı. Fon krizinde siyasi sorumluluğu konuşmaktan kaçınan, para hareketlerine ilişkin soruları üç beş komplo izahıyla savuşturan kalemlerin bir kısmı, bakıyorsunuz kadınların camide nerede oturacağı konusunda hayli cesur. Hesapların açıklanmasını isterken kelimelerini tartanlar, bir fotoğraf karşısında uzun uzun dini gerekçeler sıralarken aynı ihtiyatı göstermiyor. İnsanların niyetlerini bir kareden şıp diye okuyabilenler, hesapların incelenmesi istendiğinde neden böylesi çekingen oluyor? Güç sahiplerine yöneltilemeyen itiraz, söz konusu kadınların davranışları olunca kendisine rahatça dolaşabileceği geniş bir alan buluyor.
Cuma namazına gidenler bilir. Kendisi arka saflarda durduğu halde eliyle koluyla cemaati ön taraflara yönlendiren, kimin nereye geçeceğine karar vermeyi borç bilen amcalar vardır. Çoğu, safları sıklaştırmak ve içeride düzen sağlamak ister. Niyetlerine sözümüz yok. Yalnız, başkaları için gerekli gördükleri yer değişikliğinden kendilerini muaf tutmaları da gözden kaçmaz. Herkese yer gösteren kişi, kendi durduğu yeri tartışmaya açmaz.
Terzioğlu’nun karşılaştığı muamele, bu alışkanlığın daha sert, daha seçici bir çeşidini andırıyor. Kadınlara yer gösterme yetkisini kendiliğinden üstlenenler, onların hangi sırada bulunacağını, ne kadar görüneceğini, hangi şartlarda söz alacağını da belirlemek istiyor.
Dayanakları sorulduğunda gelenek, örf, cami adabı ve fıkıh peş peşe sıralanıyor. Hangisinin ne söylediği, söz konusu fotoğrafa nasıl uygulanabileceği açıklanmadan, hepsi kadının orada oturmasına karşı birer cephane gibi kullanılıyor.
Elbette caminin bir adabı vardır. Namazdaki saf düzeni üzerine fıkhi kurallar da konuşulur. Ancak tilavet dinlenen bir açılış törenindeki oturuşu, namaza duran cemaatin safıyla aynı kabul etmek zorlama bir iş, bunun ayrıca gerekçelendirilmesi gerekir. Önce fotoğrafta ne yapıldığını dürüstçe tarif etmek, ardından ileri sürülen itirazın dayanağını açıklamak icap eder. Ortaya çıkıp “cami adabı” demekle bu sorular cevaplanmış olmaz.
Üstelik mehabet hatırlatmasının neden yalnızca kadının oturduğu yere yöneldiği de cevap bekliyor. Açılışlarda fink atarak dolaşan fotoğrafçılar, ayakta dikilen korumalar, görüntü almak için sürekli yer değiştiren görevliler ve malum protokol telaşı aynı titizlikle ele alınıyor mu? Kur’an dinlemenin gerektirdiği dikkat ve sükunet gerçekten savunuluyorsa, tören düzeninin bütünü üzerinde durulması beklenir. Edebiyle diz çöküp tilaveti dinleyen kadının yerini uzun uzun tartışırken, caminin bir protokol sahnesine çevrilmesini olağan karşılayanların neyi koruduğunu sormak bizim hakkımız.
Terzioğlu’nun savunmasındaki şu söz de beni rahatsız etti: “Feminist bile ilan ettiler, oysa benim feministlere karşı kaç tane reddiyem var.” Ben de kendimi feminist olarak tanımlamıyorum. Fakat bir kadına yapılan haksızlığa itiraz ederken feminizmle aramızdaki mesafeyi açıklamak zorunda kalmamızı yadırgıyorum. Kadının haysiyetini gözetmek, adalet talep etmek, kendimize tanımadığımız bir yetkiyle başkasının hayatına karışmaktan sakınmak, inancımızın bize zaten yüklediği sorumluluklar arasında değil mi?
Kendimizi savunurken feministlere karşı yazdıklarımızı delil göstermek, istemeden de olsa aynı ithamı başkaları için geçerli saymaya varıyor. Sanki feminist olsaydı gördüğü muamele mazur karşılanabilirmiş gibi. Terzioğlu’nun o fotoğraf yüzünden gördüğü baskıya itiraz ederken düşüncelerimizin ne kadar örtüştüğüne bakmıyorum. Zaten hiç örtüşmüyor, fakat kendimi aynı itirazı dile getirmekle yükümlü görüyorum.
Gelenek adına böylesine kesin konuşulurken tarihe de biraz bakılması gerekmez mi? II. Mahmud döneminde devlet görevlileri için ceket, pantolon ve fesin benimsenmesi, bugün alışılmış saydığımız erkek kıyafetlerinin de bir geçmişi olduğunu hatırlatmıyor mu? Şimdi geleneği temsil ettiğini düşünerek konuşanların üzerinde taşıdığı kıyafetler de vaktiyle yerleşik giyim düzeninden ayrılmanın işaretleriydi. Bugün yadırgamadan giyilenlerin bir zamanlar nasıl karşılandığını hatırlamak, başkalarının tercihlerine dair konuşurken biraz ihtiyat kazandırmalı.
Buradan her yeniliğin zamanla haklı çıkacağı sonucu çıkmaz. Fakat alışkanlıklarımızın ne kadarını dinin gereği saydığımızı, hangi tercihlerimize sonradan dini bir mecburiyet yüklediğimizi sormak için yeterli sebep var elimizde. Kadınların eğitimi, çalışması, şehir hayatına katılması ve giyimi üzerine yürütülen tartışmalarda bu ayrımın üzeri sık sık örtülüyor. Yaşanan değişime duyulan ezbere huzursuzluk, doğrudan dinin sözüymüş gibi takdim ediliyor. Böylece belirli bir dönemin örfüyle, kendisinden sonraki bütün hayatı hizaya sokmaya kalkışılıyor.
Bir başörtüsünün bağlanışından toplumun geleceğine ilişkin sonuçlar çıkaranların, denetimin nerede aksadığını, zararın kimin üzerinde kaldığını da merak etmesini bekliyoruz. Dindarlık adına konuşulacaksa, insanların birikimlerinin nasıl eridiği, emeğinin karşılığını neden alamadığı, hakkını ararken hangi kapılardan çevrildiği de aynı ciddiyetle sorulmalı. Kadınların kıyafeti üzerine gösterilen dikkatin birazı bu sorulara ayrılsa, dini hassasiyetin hayatımızda neye karşılık geldiğini daha iyi anlayacağız.
Her haksızlık üzerine aynı anda konuşmak mümkün olmayabilir. Yine de yıllar içinde tekrarlanan tercihler, kimden neyi talep etmeye cesaret ettiğimizi faş eder. İşçi ölümleri, geçim sıkıntısı, kayırmacılık ve adaletsizlik karşısında sesi kısılan bir çevrenin, kadınların oturduğu yeri büyük bir dini meseleye çevirmesi, savunduğu değerlerin inandırıcılığına gölge düşürüyor. Kul hakkından söz ederken hayatın bu kadar geniş bir bölümünü dışarıda bırakıp dikkatimizi yalnızca kadınların kıyafetine ve hareketlerine vermenin hesabını da kendimize sormalıyız.
Hülya Terzioğlu’nun uğradığı haksızlığa karşı çıkmakla mensubu olduğu partiden hesap sormak arasında ben bir zıtlık görmüyorum. Fotoğraf üzerinden yürütülen hınç dolu hücuma itiraz ederken fon iddialarının açıklığa kavuşmasını aynı ısrarla talep edebiliriz. Siyasi aidiyeti kimseye haksızlık yapılmasını meşrulaştırmaz, uğradığı haksızlık da mensubu olduğu partinin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
Camide kimin nereye oturacağını bu kadar dert edinenlerin, asıl hesap sorulması gereken yerde de sesini çıkarmasını bekliyoruz. Bir kadına yerini göstermek kolay, hele bunu kalabalığın arkasına saklanıp onun tasvibiyle yapıyorsanız. Nüfuz sahibine haddini, yöneticilere sorumluluğunu, servet sahibine başkasının hakkını hatırlatmanın ise bir bedeli var. Dini hassasiyetin ciddiyeti, biraz da o bedeli göze alabildiği yerde anlaşılıyor, kimse kusura bakmasın.
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
