Bu yaptığımızın ikiyüzlülük olmadığını bilerek büyüdük. Adını koymadık, koyamadık; adını koysaydık utanmamız gerekecekti.
Çarşıda pazarda kadın erkek omuz omuza yürüyoruz. Otobüste aynı tutamağa tutunuyor, bankada aynı sırada bekliyor, iş yerinde aynı masaya oturuyoruz. Düğünlerde, başörtülü ya da değil, gerektiğinde el ele tutuşup halay çekiyoruz. Kimse kimin elini tuttuğumuzu sormuyor. O sırada aklımıza fitne gelmiyor; mahremiyeti mesele etmiyoruz.
Caminin kapısından içeri girer girmez, birden sofu kesiliyoruz. Gün boyu uyuyan hassasiyetimiz eşikte uyanıyor. Mevlit okunuyor diye, Kur’an okunuyor diye kendi evimizde bile başka biri olup çıkıyoruz.
Camide kadınlar perdenin ardına, balkona, bodruma, avluya itiliyor. Mimarların göğün sonsuzluğunu kucaklamak üzere yükselttiği kubbenin altından mahrum bırakılıyor. Halayda elini tuttuğumuz kadın, safta yanımıza yaklaşınca tehlikeli oluveriyor.
Minareden yükselen “Hayye ale’s-salâh” çağrısı, sesin ulaştığı herkesedir. Ezan erkeklerin kulağında durup kadınların kulağını atlamıyor. Kur’an cuma çağrısını “Ey iman edenler” diye başlatıyor (Cuma 62:9). İnananların yarısına değil, hepsine sesleniyor.
Ne var ki cumayı erkek namazına çevirmişiz. Anadolu’da bu konuda verilmiş kesin bir kararın izini tarihte bulamıyoruz. Nedense İslam dünyasında gördüğüm kadarıyla sadece Türkiye’de camiler erkeklerin mekânı oldu. Kadınlara ayırdığımız yeri daralttık; daralttığımız yeri de depoya, ayakkabılığa, “kadınlar mahfili” denen bir dehlize, kimi zaman süpürgeliğe çevirdik. Kadınların uğramadığı camiye çocuklar da doğal olarak uğramayınca camiler şu anda yaşlı erkeklerin mekânı oldu. Cami halısını işgal eden tabureler bunun şahididir.
Bayram sabahı tablo daha da acı. Camiler tıklım tıklım, sokaklara seccadeler serilmiş; kadın yok.
Ümmü Atiyye’nin anlattığına göre Peygamberimiz, bayram namazına evinden pek çıkmayan genç kızların, hatta o gün namaz kılamayacak durumda olan mazeretli kadınların bile gelmesini istemiş; “Hayra ve Müslümanların duasına şahit olsunlar” demişti. Örtüsü olmayan bir hanıma, kız kardeşinin örtüsünü vermesini söylemişti (Buhârî, Müslim). Peygamberimiz namaz kılamayan kadına bile bayramda yer açarken, biz namaz kılmaya hazır kadına kapıyı gösteriyoruz.
Cenazeler de ise iş zulme varıyor. Ömrünü babasına adamış kız, onun son namazında musalla taşına yaklaşamıyor. Annesini toprağa veren kadın, avlunun bir köşesinden, erkeklerin sırtları arasından tabutu görmeye çalışıyor. Biri çıkıp “Bacım, biraz geri,” diyor.
Sa‘d b. Ebî Vakkâs vefat ettiğinde Peygamberimizin hanımların naaşın mescide getirilmesini istemeleri üzerine buna izin verdiği rivayet edilir (Müslim). Her bir caminin kuruluşuna örnek olan Peygamber, kadınlara cenazede yer açıyor; biz ise sünnet adına kadınları neredeyse cenazeden, kabristandan kovuyoruz.
Bir zamanlar “Hoca camide” diye bir slogan dolaşırdı. “Din yerini bilsin; sokağa, okula, meydana karışmasın,” demekti bu. Kubbe altında başlayan ‘takva’mız ise daha radikal bir şey söylüyor: “Allah camide.” Bunu açıkça söylemeye dilimiz varmıyor ama hâlimiz söylüyor. Allah’ı kubbenin altına kapatıyoruz. Dışarıda O’nu pek hatırlamıyor, içeride O’nun adına herkesi hizaya sokuyoruz. Çarşıda kul hakkını, yalanı, faizi, gıybeti, sözünde durmamayı pek dert etmiyoruz. Camideyse bir kadının nerede durduğunu hayat memat meselesi hâline getiriyoruz.
Bu katılık bana suçluluk psikolojisini hatırlatıyor. Gün boyunca dilimizi tutmuyor, gözümüzü sakınmıyor, şüpheli parayı cebimize koyuyor; işçinin hakkını geciktiriyor, borcumuzu ödemiyoruz. Bunları düzeltmeye niyetlenmiyoruz; çünkü düzeltmek bedel istiyor. Ama camide düzeltebileceğimiz kolay bir şey var: kadının yeri. Dışarıdaki ağır kusurların üstünü, içeride sahte bir harem-selamlık titizliğiyle örtmeye çalışıyoruz. İster aşırı telafi diyelim ister riyâ; ortada nahoş bir koku var.
Yasak savma. Allah’a karşı göz boyama. Sanki kubbe altındaki bu acil titizlikle hayatın bütün hesabını kapatabilirmişiz gibi. Vitrini ne kadar parlatırsak parlatalım, içerideki koku kalıyor. Kefaretin bedelini annemize, kız kardeşimize, kızımıza kesiyoruz. Günahı biz işliyoruz, onlar arka odaya sürülüyor.
Şu sıralar gündem olan fotoğrafa tepkide sekülerlerle dindarların müttefik olması şaşırtıcı değil. Dindar, “Cami erkeklerin yeri; kadının namazı evinde makbul,” diyor. Dinden uzak duran, “Zaten din kadını dışlıyor,” diyor. Biri savunuyor, öteki saldırıyor; ama ikisi de aynı şeyi söylüyor: Kadının camideki yokluğu dinin kendisi.
Dindar, ahlakını sokakta unutup camide hatırlıyor. Dinden uzak duran da dini şekle hapseden bu bölünmeyi alıp dine fatura ediyor. İki taraf da kadını aynı kapının dışında bırakıyor: Biri “edep” diyor, öteki “gericilik.”
Kaynağa dönünce karşımıza bambaşka bir tablo çıkıyor.
Âişe [ra] anlatıyor: Mümin kadınlar sabah namazına örtülerine bürünerek, gün ağarmadan mescide gelir; namazdan sonra alacakaranlıkta evlerine dönerlerdi (Buhârî). En karanlık saatte, en savunmasız vakitte kadınlar mesciddedir.
Peygamberimiz bazen namaza uzun okumak niyetiyle başlıyor; arkadan bir bebeğin ağladığını duyunca annesi zorlanmasın diye namazı kısa tutuyor (Buhârî). Demek ki nebevi mescidde kucağında bebeği olan kadınlar var. Ve Peygamberimiz namazını cemaatin en kırılgan ferdini hesaba katarak kılıyor.
Medine’de de kadınların safları arkadaydı. Ama arkada durmakla kapının dışında bırakılmak aynı şey değil. Aynı çatı altında, aynı imamın sesini duyarak aynı duaya “âmin” demek başka; perdenin ardında, imamı görmeden, sesini hoparlörden işiterek kendi mescidinde yabancı gibi durmak başka. Medine’de kadınlar cemaatin parçası. Bizdeyse cemaatin artığı.
Bir kız çocuğunun camideki ilk hatırası küflü bir halı, bir perde, merdiven altıysa büyüdüğünde o kubbeyi sevmesini nasıl bekleriz? Babasının cenazesinde lanetliymiş gibi tabuttan uzak tutulan bir genç kızın Allah’la arasının bozulmamasını nasıl umarız?
Bu tutarsızlığı gördük, taklit ettik, çocuklarımıza bellettik. Adı konmadığı için sorgulanmadı; sorgulanmadığı için de dindarların davranışları üzerinden dine mal edildi. Tarihin boyunca katı örflerin ve sorgulanmamış geleneklerin dinin duruluğunu nasıl tortulaştırdığını, kirlettiğini, bulandırdığını görmek adına şahane bir örnektir bu durum. Kubbenin altına girince başlayıp kapıdan çıkınca biten titizliğın adı obsesyondur; takva olamaz.
Takva çarşıda sınanır; tartıda, sözde, bakışta, kazançta kendini belli eder. Başa sarık sarmak, sakal uzatmak, namazlarına namaz katmak kolaydır. Çarşıdaki sınavdır aslolan, çarşıdaki sınavı kaybeden camideki sözüm ona takva yarışını baştan kaybetmiştir. Kaybettiğini örtme telaşıyla yaptığı her şey gösterişler kataloğunda yerini alabilir.
Ya her yerde hassas olacağız ya da hassasiyetimizi başkasının sırtına yüklemekten vazgeçeceğiz. Ya Allah’ın hükmünün her yerde geçtiğine iman edeceğiz ya da O’nu kubbenin altına kapatıp çarşıda keyfimize bakmayı sürdüreceğiz. İkisini birden yapamayız. Yaparsak adı belli: ikiyüzlülük. ‘Dinsiz hayat’ı reddetmek için ‘hayatsız din’i satın almak zorunda değiliz.
Halayda tuttuğumuz, sahnede sıktığımız ellerin sahibine kubbenin altında da yer açmayı öğrenmedikçe Allah’ı camiye kapatmaya devam edeceğiz. Farkında olmalıyız artık; kapı dışında beklettiklerimiz beklemekten vazgeçtiler bile.
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
