Amerikan Senatosu’nun başına bir Ankaralı mı geçecek?

38 yıl önce 16 Mart’ta Saddam Hüseyin’in 5.000 Halepçeli Kürt’ü kimyasal silahlarla katletmesi korkunç bir insanlık suçuydu. Fakat yaşanan vahşet tam anlaşılamamıştı. Sosyal medya yoktu, Batı medyasının dikkati pek çekilmemişti, bölgeye erişim kısıtlıydı. Turgut Özal’ın Kuzey Iraklı Kürtlere geçici koruma sağlaması ve sınırları açması binlerce Kürt’ün hayatını kurtarmıştı. Aynı zamanda yaşanan vahşetin duyulması için çok önemli bir fırsat yaratmıştı.

Yabancı gazetecilerin Saddam Irak’ına girmekten korkmaları doğaldı. Fakat Türkiye sınırındaki Kürt mültecilerle konuşabilir, Halepçe katliamını bizzat tanıklarından dinleyebilirdi. Kürt mültecilerle konuşmak isteyenler arasında iki Amerikalı da vardı.

Diplomat veya gazeteci değillerdi. 30’lu yaşlarda iki genç ABD Senatosu Dış İlişkiler Komitesi çalışanı, Halepçe ve Kuzey Irak’taki diğer katliamlarla ilgili rapor yazmak için Türkiye’ye gelmişti. Kürtlerle konuşmak, yaşananları bizzat tanıklarından öğrenmek istiyorlardı. Yazacakları uzun rapor, Amerikalı senatörlere sunulacaktı. İki genç senato görevlisinin iş yükü oldukça ağırdı.

ABD, İran-Irak Savaşı’nın da etkisiyle o günlerde Saddam’ı destekliyor, hatta bazı yetkililer Halepçe Katliamı’nda İran’ın fail olabileceğini söylüyordu. Senato Dış İlişkiler Komitesi’nin iki genç çalışanı ise farklı düşünüyordu. Saddam’ın Kürtlere karşı işlediği insanlık suçunu kanıtlamak ve senatörler üzerinden ABD’nin dış politikasını değiştirmek istiyorlardı. Bu yüzden daha önce de birçok rapor hazırlamış, Senato’nun bazı yaptırımları kabul etmesi için çaba harcamışlardı.

Peter Galbraith ve Chris Van Hollen. İki genç Amerikalı, dört gün boyunca Türkiye’deki mülteci kamplarını dolaştı. 200 Kürt mülteciyle röportaj yaptı. Duydukları şeyler çok korkunçtu. Köylerin üzerine sabah 6’da uçaklardan bomba atılmış, önce sarı bir sis ve sarımsakımsı bir koku yayılmış, insanlar kan kusarak hayatını kaybetmiş, kendilerini suya atanlar kurtulmuştu. Çocuklar, kadınlar, yüzlerce masum insan olduğu yerde topluca katledilmişti. Mülteci kamplarına gidip tanıklıkları toplamak aslında Peter Galbraith’in fikriydi. Daha sonra büyükelçi olarak atanacak ve Barzani’ye danışmanlık da yapacak olan Galbraith bu önemli geziye tek başına çıkmak istememişti.

Yanına bölgeyi bilen bir çalışma arkadaşı almayı düşünmüştü. Aklına ilk gelen isim Chris Van Hollen’dı. Chris Van Hollen, diplomat bir baba ve dış politikacı bir istihbaratçı annenin çocuğuydu. Babasının görevi nedeniyle Pakistan’da dünyaya gelmiş, tüm dünyayı gezmişti. 1965-1968 yılları arasındaysa ABD’nin Türkiye Büyükelçiliği’ne siyasi müsteşar olarak atanan babası Christopher Van Hollen Sr. nedeniyle 6 ila 9 yaşlarını Ankara’da geçirmişti. Babasıyla beraber annesi de Amerikan Büyükelçiliği’ne atanmıştı. Daha önce CIA’nin öncülü OSS’de çalışan annesi, babasıyla evlendikten sonra Dışişleri Bakanlığı’nın istihbarat birimine geçmiş, Rusça’ya hakimiyeti nedeniyle Asya’ya odaklanmıştı. Eşinin tayin yerlerine dil kabiliyetini de uydurmuş, Fransızca, Bengalce, Hintçe, Urduca, Seylanca ve Ankara’da Türkçe öğrenmişti.

Van Hollen çifti gittikleri ülkenin yerel kültürü, siyaseti ve diline hakimiyete önem veriyor; siyasi liderlerle yakın temas kuruyor ve yeri geldiğinde ABD başkanları ve Dışişleri Bakanlarıyla çatışıyor, resmi politikaları değiştirmeye çalışıyordu.

Christopher Van Hollen Sr., özellikle Kıbrıs meselesinde Türkiye ve Yunanistan arasındaki dengeyi sağlamak için mesai harcamış, çalkantılı bir döneme şahitlik etmişti. Tüm bu süreçte oğlu Chris Van Hollen da çocukluğunun 3 yılını  Ankara’da geçirmişti.

Daha sonrasında Irak Kürtleri’ni ABD nezdinde en çok savunan kişilerden biri olacak Peter Galbraith’in Türkiye’ye giderken yanına almak için seçtiği çalışma arkadaşının Van Hollen olması bu yüzden pek de şaşırtıcı değildi.

Van Hollen, Türkiye’yi, Türkleri ve Kürtleri yakından tanıyor, bölgede yaşanan gelişmeleri yakından takip ediyordu. Binlerce kilometre öteden gelen bir yabancı değildi. Çocukluğunun en somut hatıralarını bu ülkede yaşamıştı. Annesi çok akıcı Türkçe konuşuyordu.

Van Hollen’in insan hakları konusundaki katı ilkeleri de önemli bir sebepti. İki idealist gencin raporu Senato’ya ulaştı. Rapor kimyasal saldırının detaylarını özetlemişti. Saldırının soykırım suçu teşkil edebileceği şerhi düşülmüş, Saddam’ın Kürtlere yönelik katliam politikaları sistematik bir şekilde anlatılmıştı.

Bu ve daha önceki bir sürü rapor senatörleri ikna etmişti. Senato, Saddam’a yönelik yaptırımları kabul etti. Fakat Saddam’ı destekleyen Reagan hükümeti de Temsilciler Meclisi’ndeki Demokrat ve Cumhuriyetçi vekiller de yaptırımlara karşıydı. Senato’nun kabul ettiği yaptırımlar, Temsilciler Meclisi’nde rafa kaldırıldı, oylamaya sunulmadı.

Van Hollen ve Galbraiht’in uzun raporu tarihe düşülen bir şerh olarak tozlanmaya bırakıldı. ABD’nin Saddam politikasını değiştirmesi için daha çok süre vardı. Önemli olan insan hakları değil, ekonomik çıkarlar ve petroldü.

Sonraki yıllarda Körfez Savaşı’nı, Irak’ın işgalini yakından takip eden Van Hollen da bunu çok iyi anlamıştı.

Tam da bu yüzden dış politika ve insan haklarına yönelik ilgisi devam etti. Senato’daki görevinin ardından dış politika yüksek lisansının üzerine hukuk okudu ve Maryland Barosu’na kaydoldu.

Kısa bir süre sonra birçok Amerikalı siyasetçi gibi “yiğidin harman olduğu” eyalet meclisine girdi, alıştırma turlarına yerelde başladı.

2003’te Maryland’in 8. Seçim Bölgesi’nden Temsilciler Meclisi’ne vekil olarak girdi. Kongre’de özellikle dış politika alanında çalıştı. Irak İşgali’ni en çok eleştiren Demokratlardan biri oldu.

Genellikle parti elitleriyle uyumlu çalışsa da Demokratların kalesi olan bir eyaletten seçilmenin verdiği rahatlıkla bazı konularda sola meyletti.

2016 seçimlerinde ise Maryland Senatörü seçildi.

Trump’ın başkanlığı döneminde seçilmesinin de etkisiyle sol kanadın önemli figürlerinden biri oldu.

Bir zamanlar çalışanı olduğu Dış İlişkiler Komitesi’nde görev aldı. Dış politika alanında ön plana çıktı.

Ülke çapında tanınan bir siyasetçiye dönüşmesine ise Trump’ın ikinci kez başkan seçilmesi vesile oldu.

Halihazırda Biden yönetimini İsrail’e desteği nedeniyle en çok eleştiren Demokrat Partili senatörlerden biriyken, Trump’ın Gazze soykırımı, Trump’ın İsrail’e desteği ve İran savaşı politikaları nedeniyle dozu yükseltti.

Bernie Sanders ile birlikte İsrail’in başını en çok ağrıtan senatörlerden biri.

İsrail lobisi AIPAC’in bağışlarına karşı çıkan solcu Demokratlardan.

Demokratların Senato’daki grup lideri Chuck Schumer ve Temsilciler Meclisi’ndeki liderleri Hakeem Jeffries gibi elitler İsrail’i desteklerden çok öncesinden beri partinin genel tutumundan ayrılanan Van Hollen’in tüm uyarıları geçtiğimiz haftaki ara seçimlerde doğrulandı.

İsrail karşıtı Demokratlar güç kazandı, iki katına arttı, Demokrat elitlerin seçilmemesi için elinden geleni yaptığı Müslüman solcu Abdul Sayed hem Trump’a hem kendi partisine rağmen Michigan senatörü seçildi.

ABD başkan yardımcısı JD Vance bile seçim yenilgisinin en büyük sebeplerinden birinin İsrail olduğunu söyledi.

Demokratların milyarderlerin, büyük şirketlerin ve İsrail lobisinin siyasetteki etkisine karşı kazandığı bu büyük seçim zaferinin ardından New York senatörü Chuck Schumer ve yine New York vekili Hakeem Jeffries kolları sıvadı ve iki meclisin lideri olma hazırlıklarına başladı.

İkisi de sıkı bir İsrail destekçisi. İsrail lobisinden ciddi bağışlar almayı adet edinen siyasetçiler. Seçmenlerin ve partideki solcuların taleplerine rağmen İsrail’e askeri yardımları kısıtlayan birçok yasa teklifini engelledikleri için ciddi tepkiyle karşılaşan “eski tip” Demokrat elitler.

Kazanmalarına sebep olan ne kadar Trump rezaleti varsa, bir benzerini bünyelerinde taşıyan bu iki isim kendilerinden çok emin.

Fakat ikisinin de başı solcularla dertte. Hakeem Jeffries’in eli güçlü. 450 sandalyeli mecliste 255-260 ile çoğunluk. Sol kanat başkanlık seçimine etki etme açısından biraz zayıf. Çoğunluk için gereken rakam 218. Yine de solcu Filistin destekçisi vekil Ayanna Pressley, Jeffries’e rakip olabilir veya bazı konularda taviz vermesi durumunda solcuların destek vereceği bir pazarlığı başlatabilir.

Esas curcuna Senato’da.

Chuck Schumer’in başının en büyük belası ise Senato Liderliği’ne adaylığını resmen açıklayan Chris Van Hollen.

Chris Van Hollen, Bernie Sanders ve Sayed gibi senatörlerin desteğini şimdiden aldı.

Senato’nun ve Temsilciler Meclisi’nin liderinin kim olacağıyla en çok İsrail ilgilense de, bu seçim birçok ülke gibi Türkiye’yi de çok yakından ilgilendiriyor.

Türkiye’nin karşısında iki Amerika var.

Beyaz Saray’daki Trump Amerikası.

Capitol Hill’deki Demokrat Amerikası.

Trump Amerikası’nın lideri belli.

Demokrat Amerika’nın ise meçhul.

Solcu bir Demokrat ile İsrailci bir Demokrat’ın Amerikası ise birbirinden ateşle buz, sekizle dokuz kadar farklı.

Senato’nun İsrail seçimiChris Van Hollen’ı destekleyen senatörlerin hepsi İsrail lobisinden bağış almayan, Filistin’i savunan solcular.

Birçoğunun Chuck Schumer ile kişisel bir hesabı var. Schumer, özellikle 2026 ara seçimlerinde Filistin yanlısı solcu senatörlerin önseçimleri kazanmamaları için elinden geleni yaptı. Michigan’da İsrailci Demokrat Haley Stevens’ın, Minnesota’da Angie Craig’in seçilmesi için uğraştı; Maine’de sol kanadın kazanmaması için özellikle çaba harcadı.

Florida’da her şeye rağmen önseçimleri sosyalist siyah kadın Angie Nixon kazanınca ise eyalete para göndermedi, yarışı kazanmanın imkansız olduğunu söyledi. Fakat Nixon Florida’da kıl payı bir farkla %2 oyla seçimleri kaybetti.

Chuck Schumer, İsrail’i en çok destekleyen Demokrat senatör. Kendisini “İsrail’in koruyucusu” olarak tanımlıyor. İsrail’e yardımların kesilmemesi için elinden geleni yapacağını söylüyor. Çok nadiren İsrail’i eleştiriyor. Trump’ın büyükelçiliği Kudüs’e taşıması kararını bile coşkuyla alkışlamış biri.

Zohran’ı seçim döneminde desteklemedi, sol kanada her zaman mesafeli durdu. Kendisi gibi birçok New Yorklu seküler Yahudi, İsrail’i eleştirip sol kanat ile birlikte ederken Chuck Schumer İsrail lobisi AİPAC ile çok yakın bir ilişki kurdu.

Demokratlar özellikle İran Savaşı’nın durdurulması konusunda Chuck Schumer ve Hakeem Jeffries’e güvenmiyor. Trump’ın “Demokratlar cephedeki askerlerimize para yollamıyor” söylemlerine karşı taviz vereceklerini düşünüyorlar. Chris Van Hollen ise İran Savaşı’nın devam etmesi durumunda Demokratların Kongre’de bütçe için oy vermemesi gerektiğini söylüyor.

İsrail konusunda birbirinin zıttı olan Chris Van Hollen ile Chuck Schumer’in Türkiye politikası arasında ise pek fark yok. Cumhuriyetçi veya Demokrat birçok vekil ve senatör Türkiye’ye mesafeli. Schumer da aynı şekilde F-35, F-16, Suriye konularında geçmişte Türkiye’ye karşı yaptırımları savunan biri. Chris Van Hollen da öyle. Lindsey Graham ile ortak bir yasa teklifi vererek Türkiye’nin Suriye’deki operasyonları nedeniyle ağır yaptırımlara maruz kalmasını savunmuş biri. Bu açıdan iki ismin geçmişteki Türkiye pozisyonları arasında belirgin bir farklılık yok.

Fakat Chris Van Hollen diğer senatörlerin ve vekillerin aksine Türkiye’yi çok yakından takip ediyor. Halk TV’ye kayyım atanmasıyla ilgili tepki gösteren tek Amerikalı siyasetçi. CHP’deki mutlak butlan kararından İmamoğlu’nun tutuklanmasına birçok konuda açıklama yapmış, hükümeti kınamış. Trump’ın basına ve muhaliflere baskılarını eleştirirken ABD’nin giderek Türkiye’ye benzediğini vurgulamış. Ankara’da çocukluğunu geçirmesi, Türkiye’ye hakim olması önemli bir etken. İnsan haklarını ve demokrasiyi dış politika süreçlerinde öncelemesi de kritik.

Yine de Türkiye-ABD ilişkileri arasındaki birçok temel başlıkta Chuck Schumer ve diğer Demokratlarla, hatta Cumhuriyetçilerle aynı sayfada. Herkes gibi mesafeli. Fakat Demokratların Kongresi ile Türkiye’nin uyumlu çalışamayacağına dair yorumlar henüz erken. Zira geçmişte Demokratların, Schumer ve Van Hollen gibi isimlerin Türkiye’ye yönelik sert söylemlerinin merkezinde Suriye ve YPG vardı. Suriye, ABD nezdinde Demokratlar ve Cumhuriyetçiler fark etmeksizin çözüldüğü, Türkiye’nin etkin olduğu bir geçiş sürecinin Suriye için öngörüldüğü bir mesele. Türkiye’deki çözüm süreci ile bağlantılı olarak Mazlum Abdi’nin Şara ile vardığı mutabakat karşısında Demokratların Türkiye’ye yönelik geçmişte yaptığı eleştiriler de açıkta kalıyor. Aslında Suriye’de yürütülen süreç, Kürtlerin Şam ile yürüttüğü entegrasyon müzakereleri olası bir Demokrat Kongre’ye karşı da bir ön hamleydi.

Her şeye rağmen Türkiye’nin önünde çok büyük bir İsrail meselesi duruyor. Eğer Siyonist muhalefet Araplarla işbirliği yapıp Netanyahu’yu deviremezse ve yeniden bir seçime gidilirse İsrail, çok daha fazla noktada Türkiye ile karşı karşıya gelecek. İsrail’de hükümet değişse bile iki ülke arasındaki bilek güreşi Ortadoğu’nun yeni normali olacak. Bu soğuk savaşta Türkiye’nin en son isteyeceği şey İsrailci Demokratların kontrolündeki bir Kongre olabilir.

Özellikle CAATSA yaptırımlarını Trump’ın kaldırması, F-16 ve F-35 konularında somut adım atılması durumunda, Kongre alacağı kararlar veya engel teşkil edebilecek yasalarla süreçleri tıkayabilir. Tabii ki bu durumda Trump’ın veto hakkı var. Fakat İsrail lobisinin, Türkiye’ye yönelik her türlü olumlu hamleyi engellemek için de özel bir motivasyonu var.

Bu noktada, Türkiye-ABD ilişkileri açısından solcuların, daha doğrusu İsrail karşıtlarının Kongre’de güçlenmesi önemli bir dolaylı kazanım. İsrail’in savunduğu ne varsa harfiyen yerine getiren vekiller yerine İsrail’e mesafeli isimlerin kritik pozisyonlara gelmesi hayati.

Bunun “doğrudan” bir kazanım olması ise şimdilik çok uzak bir senaryo.

Zira İsrail’e mesafeli solcuların, ulusalcıların, yeni nesil Amerikalı siyasetçilerin İsrail karşısında ABD’nin yakın müttefiki olarak konumlandırmak isteyecekleri, aktif bir şekilde güçlenmesi için destekleyecekleri bir ülke yok.

Başka bir evrende, en güzel halinle

Amerika’da tarihi bir dönüşüm yaşanıyor. Hem sağ hem solda İsrail karşıtlığı yükseliyor. Chuck Schumer ve Hakeem Jeffries Kongre lideri seçilseler bile İran’dan İsrail’e birçok konuda partinin yeni nesil solcularına taviz vermek zorunda kalacak.

Jeffries biraz daha şanslıyken, Schumer’in 56 senatörden 28’inin desteğine ihtiyacı var. İşi bir tık daha zor. Yine de şu ana kadar Van Hollen’in önünde.

Seçilip de tutumlarını değiştirmezlerse 2028 seçimlerine doğru New York’ta Zohran Mamdani, Cortez gibi solcular Schumer ve Jeffries’e rakip aday çıkaracak. İsrail destekçisi bu iki önemli isim koltuklarını kaybedecek.

Bütün bu kavganın dış politikadaki etkisi İsrail’e giderek azalan destek, Ortadoğu’dan daha hızlı bir çekilme demek. Fakat Kongre’de İsrail’e mesafeli solcuların, JD Vance gibi ulusalcıların, yeni nesil Amerikalı siyasetçilerin İsrail karşısında yatırım yapabilecekleri bir ülkenin olmaması en büyük boşluk.

İsrail’e karşı savunulan hukuk kuralları ve değerleri kendi içinde eksiksiz uygulayan, İsrail’i protesto eden geniş yığınların takdir ettiği, pusulasını izlediği hem ABD ile müttefik hem İsrail’e mesafeli, güçlü bir ordusu, güçlü bir ekonomisi ve güçlü bir demokrasisi olan demokratik bir hukuk devleti.

Brezilya, İspanya gibi iktidar değişince Filistin politikası değişebilen ülkelerin böyle bir şansı yok.

Chris Van Hollen gibi bir Ankaralı’nın Senato lideri olması durumunda bu boşluk daha da büyüyecek.

Aslında bu boşluğu doldurmak için yapılacaklar çok basit.

Bunlar yapılmadıkça kaçırılan fırsatlar da çok büyük.

İsrail karşıtı Demokratların kendi partileri içinde güç kazanması mutluluk verici.

Capitol Hill’de esen değişim rüzgarları dolaylı yoldan da olsa Türkiye’yi özellikle İsrail ile karşı karşıya geldiği her noktada rahatlatabilir.

Yine bu rüzgarı arkaya doya doya alıp “yelkenler fora” diyememek üzücü.

Zincirleri ve prangaları atıp “vira vira” demedikçe de imkansız bir rüya.