serbestiyetserbestiyet
Anasayfa / GÜNÜN YAZILARI / Trump’ın hesabı dünyaya uyar mı?

Trump’ın hesabı dünyaya uyar mı?

Trump-Putin-Şi dünyayı üç süper güç arasında bir Monopoly oyunu gibi bölüştürmek isteyebilir.Fakat bu nafile bir arzu.Dünya üç liderin keyfine bırakılmayacak kadar karmaşık.Trump Amerikası’nın ise artık yeni bir rakibi var:Demokratların Amerikası.Trump eskisi gibi her şeye muktedir değil.
9

“Hiç diz çöken bir okuma masası görmedim; fakat birçok bilgili insanın diz çöktüğüne şahit oldum.”

Hong Konglu şair Shu Xiangcheng’in bu dizeleri, stresten art arda sigara yakan yaşlı kitapçının imdadına yetişmişti. Lam Wing-kee, Hong Kong’da Çin rejiminin yasakladığı kitapları satan ünlü Causeway Bay Books’un kurucularından biriydi.  

Çin’de yasaklanan kitapları temin ediyor, Hong Kong’a gelen Çinli turistler ve hatta Komünist Parti yetkilileri dahil birçok sadık müşterisine satıyordu. Kitap yasaklarından ve sansürden sıkılanlar için entelektüel bir vaha inşa etmişti.  

Çoğu zaman Çin’deki müşterileri için de kitapları kaçak yollardan anakaraya sokuyor, bizzat kendisi siparişleri götürüyordu. Çin’in Hong Kong üzerindeki baskısının artması bu butik kitapçıyı da etkilemişti. Lam Wing-kee, 2015’in Ekim ayında sınırdan yasak kitapları Çin’e sokmaya çalışırken Çinli polislerce kaçırılmış ve kayıplara karışmıştı.

Lam Wing-kee sık sık cezaevi değiştirmiş, itiraflar imzalaması için baskılanmış, diğer çalışma arkadaşlarının da kaçırıldığını öğrenmişti. Nihayet bir gün tutulduğu hücreden çıkarılmış, çok lüks bir konukevine götürülmüştü. Şık bir davet salonunda kuş sütü eksik bir masada kitabevinin diğer çalışanları ve ortaklarını görünce şaşırmıştı. Her şeyi açıkça konuşmak mümkün değildi. Yemeğe bir parti yetkilisi de eşlik ediyor, üç kamera her anı kaydediyordu.

Kitabevinin kaçırılan diğer bir ortağı lafı dolandırmadan konuyu açtı: İş birliği yaparlarsa serbest kalacaklardı. Yayınevi satılacak ve kapatılacaktı. Çalışanlara tasfiye süreci için bir miktar para da vereceğini söylemiş, yanında getirdiği nakit parayı yemektekilere dağıtmıştı.

Kimsenin tokalaşmadığı, sarılmadığı veya kaçırılmasına rağmen yemeğe katılmayan diğer kitabevi ortağının nerede olduğunun bile konuşulmadığı bu tuhaf yemek bitince yetkililer Lam Wing-kee ile özel olarak konuşmuştu.

Müşterilerin en çok sevdiği çalışan olan yaşlı adamın evine dönmesi için özel bir şart daha vardı: Muhbirlik. Kitapçı adam Hong Kong’a dönecek, polise gidip 8 aylık kayboluşunun rızaya dayandığını söyleyecek, kayıp ihbar dosyasını kapatacak, ardından kitapçının müşterilerini, sipariş dosyalarını içeren bilgisayarı alıp Çin’e getirecek, yetkililere teslim edecekti.

Yaşlı adamın başka çaresi yoktu. Şartları kabul etti. Hong Kong’a geri döndü. İlk işi karakola gitmek ve dosyayı kapatmak oldu. Ardından bilgisayarı aldı, sırt çantasına koydu. Çinli yetkililer bu süre zarfında haberlere bakmamasınnı, kendi ismini Google’da aramamasını söylemişlerdi. İçine kurt düştü. Sigarasını yakıp Google’ı açtı.

Yüzlerce Hong Konglu kaçırılmasını protesto etmiş, kitapçının önünde toplanmış, yaşlı adamı unutmamıştı. Kendisi için sokağa çıkan müşterilerini gammazlama fikri midesini kaldırmıştı.

Çin’e gidecek treni beklerken aklına gelen dizeler ve eski haberlerdeki protesto gösterileri derinlere gömdüğü cesaretini alevlendirdi.

Ünlü bir muhalif siyasetçi dostunu aradı, tren garından çıktı, Hong Kong tarihindeki en önemli basın toplantılarından birini düzenledi.

Yaşadığı her şeyi teker teker anlattı. Cesur kitapçının çıkışı tarihi bir andı. Kitapçının kapanmasını, yasaklı kitapların tezgâhlardan teker teker kaldırılmasını, başka muhaliflerin kaçırılmasını, kitapçının diğer çalışanlarının yetkililerle iş birliği yapmasını engelleyememişti. Fakat Çinli yetkililerin tehditlerine, alıkoymalarına, cezbedici tekliflerine rağmen bir Hong Konglu kitapçı herkesin önünde dik durmuş, boyun eğmemişti.

Lam Wing-kee, üç sene sonra güvenlik endişeleri nedeniyle Hong Kong’u terk etti ve Tayvan’a yerleşti. Tayvan’da yeni bir kitapçı açtı. Bu sene de akciğer kanserinden vefat etti.

Hayatının dönüm noktalarında kritik kararlar alırken içtiği sigaralar, inişli çıkışlı ömrüne son noktayı koymuştu.

Bugün Causeway Bay Books dükkanının kapısına kilit vurulu. Hong Kong’taki Çin baskısı rekor seviyede. “Bir ülke, iki sistem” rafa kalktı. Çin ve Hong Kong’ta yaşanan hak ihlalleri artık pek kimsenin ilgisini çekmiyor.

Daha doğrusu tepki çekmiyor. Zira Trump’ın ikinci dönem başkanlığıyla birlikte bir zamanlar ABD Dışişleri Bakanlığı’nın kınadığı ne kadar ifade özgürlüğü ihlali varsa benzerleri Batı’da yaşanmaya başladı.

İsrail’i eleştiren yazarların kitaplarının satışının durdurulması, gazetecilerin hedef gösterilmesi, sözlü ifadeleri nedeniyle akademisyenlerin sınır dışı edilmesi veya ülkeye sokulmaması.

Trump’ın en büyük rakibi Çin. Fakat sihirli bir değneği olsa, ABD’yi Çin, kendisini de tek partinin genel sekreteri yapması kaçınılmaz.

Rusya ve Çin’e karşı derinden gelen bir gizli hayranlığı olduğu aşikâr.

Bu hayranlık ve iş birliği çabası son zamanlarda pek de gizli değil gerçi.

Trump’ın bu hafta Putin ve Şi ile buluşması ve “Yalta konferansı” edasıyla küresel meseleleri konuşması önemli bir eşik.

Rusya, ABD ve Çin liderlerinin buluştuğu yer ise Hong Kong sınırına yakın Shenzhen kentindeki Kylin Villa Resort tesisleri. Yani Çin’in boyun eğdiremediği yaşlı kitapçı Lam Wing-kee’nin arkadaşlarıyla yemek yedirilip tehdit edildiği lüks konukevi.

Kylin’de yıllar sonra yine bir yemekli toplantı için kameralar kuruldu, gergin sessizlikler eşliğinde yemekler yendi.

Fakat bu sefer konuklar kaçırılan masum kitapçılar değil, dünyanın en büyük üç ülkesinin liderleriydi.

Masada da bodrum katındaki küçük bir kitapçının kaderi değil, dünyanın kaderi vardı.

Bu farklılıklara rağmen sanırım iki toplantı arasında büyük bir benzerlik var gibi.

10 yıl önceki yemek nasıl işe yaramamış ve inatçı bir yaşlı kitapçının aklına gelen dizeler filmleri aratmayan büyük çaplı bir adam kaçırma, sindirme ve tehdit operasyonunu boşa düşürmüşse; Putin-Trump-Şi’nin de dünyayı bir Monopoly oyunu edasıyla bölüştürme arzusu henüz başlamadan bitecek, tatsız, ruhsuz bir proje gibi.

Hayaller Yalta, gerçekler Shenzhen

Beklentiler 2. Dünya Savaşı’ndan sonra Churchill-Stalin-Roosevelt’in yeni dünya düzenini konuştuğu Yalta Konferansı olsa da Trump-Putin-Şi zirvesinin somut çıktısı hayal kırıklığından ibaret.

Nükleer bir savaş ihtimalinin kınanması, BM’nin reform edilmesi, petrol tedarikinin artırılması. Herhangi bir Birleşmiş Milletler toplantısı kadar soyut hedefler. Belki de en temel çıktılardan biri Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne karşı devlet başkanlarının sahip olduğu diplomatik dokunulmazlıkların hatırlatılması. Bu konu ilk bakışta Putin’i ilgilendiriyor gibi dursa da, ABD için kritik. Trump, Netanyahu’nun yargılanmasını, tutuklanmasını istemiyor. Bunun da ötesinde gerek Gazze soykırımı gerek İran Savaşı nedeniyle ileride Amerikalı yetkililere karşı da benzer hukuki süreçlerin işletilebileceğini düşünüyor. Bu yüzden de mahkemeye karşı kurumsal, yargıçlar ve savcılara karşı da bireysel yaptırımlar öngörüyor.

Nükleer savaşın kınanması ise büyük bir tezat. Dünyada en güncel nükleer risk doğrudan ABD ve Trump kaynaklı. İsrail’in baskısı nedeniyle başlatılan İran Savaşı’nda Trump defalarca nükleer silah kullanabileceğini ima etti. İran Savaşı yeniden başlarsa öncekinden farklı olarak taktik nükleer silahların kullanılması her şeye rağmen ciddi bir olasılık. Trump’ın nükleer silahlar konusunda dünyaya “ders” vermesi, şiddet faili ünlü bir erkeğin kadın hakları kamu spotunda oynaması kadar absürt.

BM reform meselesi de aynı kapıya çıkıyor. Birleşmiş Milletlerin işlemesini engelleyen, Gazze konusunda Güvenlik Konseyi’nin hareket geçmemesi için elinden geleni yapan ABD. Rusya ve Çin de kendi çıkarları ve müttefikleri söz konusu olduğu zaman tüm süreçleri tıkıyor. Birleşmiş Milletler Ukrayna’dan Gazze’ye dünyadaki en önemli sorunlara çözüm bulamayan hantal bir kuruma dönüştü. Failin İsrail olmadığı, ucunun ABD-Rusya-Çin’e dokunmadığı bir mesele de pek yok. İklim krizi akla gelebilir. Fakat Trump Amerikası için iklim krizi, en az İran kadar önemli bir düşman. Bu yüzden Kerem Bürsin’in olduğu Antalya COP31’de Amerikan hükümeti yoktu.

Dünyadaki enerji krizinin çözümü için de üç büyük gücün adım atması sevindirici, ama yine fail ile sorunu çözmek isteyen kişi aynı. İran Savaşı başlamasaydı, bugün Hürmüz açıktı. Savaştan önce İran’ın kontrol etmediği Hürmüz, şimdi İran’ın hakimiyetinde. Cephe Yemen’e de genişledi. Suudi Arabistan’daki petrol tesisleri de vuruluyor.

Trump’ın İsrail baskısıyla başlattığı İran Savaşı olmasaydı büyük ihtimalle bu soyut temennilere bile gerek olmayacaktı.

Yine de katil ile polisin aynı kişi olmasının ötesinde, esas mesele Shenzhen’deki liderlerin hiçbirinin Churchill, Roosevelt veya Stalin olmaması.

Uzlaştıkları veya anlaştıkları bir dünya vizyonu yok.

Fakat olsaydı da bu vizyonu hayata geçirebilecek kadar muktedir değiller.

Trump Amerikası yok, İki Amerika

Artık insan hakları ihlalleri, kaçırılan kitapçılar eskisi kadar ilgi çekmiyor. Hatta Batı’daki sansür karşısında bazı Çinli muhalifler “Çin ile Batı’nın farkı kalmadı” demeye başladı bile. Çin’in iç gündemi uzun bir süredir kimsenin ilgisini çekmiyor. Yine de Çin, bir türlü “uzun ve sabırlı” bekleyişini sonlandırmadı. Dünyanın sorunları hakkında konuşan, çözüm üreten bir küresel süper güç olamadı. Aksine Çin yatırımları ve bu yatırımların koşulları çok daha fazla konuşuluyor, bazı ülkeler Çin’e mesafe koymayı düşünüyor.

Belki üç süper güç arasında en şanslı ülke Çin. Fakat bu şansını ne zaman ve nasıl kullanacağı, yıllardır beklenen süper gücünü ne zaman sınayacağı meçhul. Sanırım ilk büyük test ilişkilerin giderek gerildiği Tayvan.

Putin’in bir haftada bitirmeyi planladığı Ukrayna savaşı ise senelerdir sürüyor. Ukrayna işgale karşı direnmeye devam ediyor. Seçimler ertelense de Zelensky’e karşı beklenen isyanlar çıkmadı. Savaş uzadı, rasyonel bir barışı konuşan yok. Fakat Ukrayna’nın hızlıca teslim olacağı, direnemeyeceğine dair ne kadar teori varsa patladı. Üstüne üstlük Ukrayna son bir senedir Rusya’nın içinde operasyonlar yapıyor, önemli hedefleri vuruyor. Rusya’nın bu savaşı kendi lehine döndürmesi için İsrail’in Gazze’deki taktiklerini sistematik bir şekilde uygulaması ve sivilleri hedef alması dışında pek bir şansı yok. Rusya ekonomisi çökmedi, Putin rejimi güçlendi; ama Ukrayna’da muktedirliğinin sınırlarını da net bir şekilde gördü.

Trump ise ikinci başkanlık döneminin en güzel günlerine ara seçimlerle birlikte veda etti. Kongre Cumhuriyetçilerdeyken zafer sarhoşluğu edasıyla her türlü kararı alırken, istediği lideri yatağından kaçırıp, istediği ülkeyi bombalarken çok mutluydu. Şimdi işler değişti.

Artık sadece Trump’ın Amerikası yok. İki Amerika var.

Demokratlar Senato’da 56, Temsilciler Meclisi’nde 260 civarı vekille büyük bir çoğunluk elde etti.

Belki İsrail konusunda değil, ama İran Savaşı, Ukrayna, yapay zekanın regülasyonu gibi konularda Demokratların neredeyse tamamı aynı sayfada.

Trump’ın bu konularda artık tek başına Amerika’ya ve dünyaya yön vermesi zor.

Rusya’yı kayıran bir barış anlaşması, İran Savaşı’nın uzaması, yapay zekaya karşı küresel regülasyonları engellemek için atılan adımlar; Kongre’nin tepkisini çekebilir.

Bu durumda elbette Trump’ın veto gücünü kullanması mümkün. En doğal hakkı.

Ama o zaman Kongre’nin de Trump’ın bir kuruş bile harcamaması için bütçe hakkını kullanması, Trump’ın her türlü yasa ve bütçe tasarısını engellemesi de mümkün.

Evet, Demokratlar başkan Trump oldukça ve 2/3 oranını aşamadıkça belki istedikleri yasaları kabul ettiremeyecek. Fakat Trump da Demokratlar olmadan olumlu bir adım atamayacak.

Trump Amerikası ile Demokratların Amerikası her adımda karşı karşıya gelecek, pazarlık yapacak.

Gemi illa yol alacak ama çok daha orta şeritten gitmesi gerekecek.

İki taraf da taviz vermek zorunda kalacak.

Bu yüzden Shenzhen’deki masada Trump’ın olması aslında yeterli değildi.

Tıpkı diğer güçlerin olduğu gibi.

Bugün İsrail, Türkiye, Pakistan, İran, Hindistan gibi orta ölçekli güçler de bir araya gelerek veya belirli noktalarda bölgesel çıkışlar yaparak dünyanın gidişatını etkileyebiliyor.

Suriye’de Esad sonrası dengeler, İsrail’in ABD yardımları olmadan da askeri ve ekonomik gücünü şekillendirme kapasitesi, yapay zeka teknolojisi ile savaşın boyut geçirmesi, İran’ın ABD ve İsrail’in saldırılarına karşı ayakta kalması bu yeni dengenin farklı cepheleri.

Belki Trump’ın aklındaki “Latin Amerika benim, Ukrayna senin, Tayvan senin” pazarlığıyken; Ortadoğu’da geniş açıdan Türkiye ve İsrail’in birbirini dengelediği, İran çekilirken bölgede kimsenin hegemonik güç olmadığı, hassas bir güç dengesinin Lübnan’dan Suriye’ye kurulduğu özel bir denklem.

Fakat bu denklemde oyun kurucu da oyun bozucu da çok. Devlet ve devlet dışı birçok aktör var. Bir uçuş sistemini hacklemek, yapay zeka kullanarak bir ülkedeki tartışmaları etkilemek, kamuoyunu manipüle etmek hiç olmadığı kadar kolay ve mümkün. Husilerin Yemen’de dünya ticaretini etkileyecek, Suudi Arabistan’ı beklemediği noktalardan vurabilecek güce erişmesi de bu öngörülemez güç dengelerinin en güncel örneği.

Dünya üç süper gücün keyfince paylaşılamayacak kadar büyük.

Ve masa başında geleceğine yön verilemeyecek kadar da karmaşık.

İyi ki de karmaşık.

Boşnak damat, Müslüman solcular ve öfkeli halklar

Bu karmaşıklığın bu köşeye en yakışan örneği de Belgrad’dan.

Uzun bir süredir Sırbistan sokaklarını dolduran öğrenci hareketinin vekilleri tarihi seçim zaferinin ardından bu hafta meclise alkışlarla girdi. Alkışlarla meclise giren vekillerden biri de Sakarya Üniversitesi mezunu Adem Mavric’ti. Eşi Türk. Anadili gibi Türkçe konuşuyor. Adem Mavric, meclisin yeni başkanvekillerinden biri seçildi. 29 yaşında genç bir siyasetçi.

Eşi Beyza Tuna Mavric, kocasının başkanvekili seçilmesini Instagram’da Türkçe kutladı: “Milletvekili olarak yolladım, Meclis Başkanvekili olarak gelecek eve”. Mavric de yanıt olarak: “Kocası için Meclis toplantısını izleyen karım” mesajını paylaştı.

Balkanlardaki Rusya-Batı dengesinde AB’nin genişlemesine kadar birçok meseleyi ilgilendiren büyük hikayelerin ortasına yeni evli bir çiftin Türkçe duygusal Instagram hikayelerinin serpiştirilmesi dünyanın bu güzel “karmaşasının” özeti.

Amerikan ara seçimlerine damgalarını vuran Müslüman solcuların zaferleri, kendi elitlerine ve siyasetçilerine karşı sokağa çıkan dünya halklarının inadı, İsrail’e karşı birbirine omuz veren solcularla Müslüman azınlıkların uzun soluklu ittifakları.

Sorunlar arttıkça, çatışmalar kızıştıkça, liderlerin, devletlerin, büyük güçlerin de sınırları, kapasiteleri zorlanıyor.

Devletler ve liderler sorunlara çözüm bulamadıkça ise müesses nizam kül olup üzerimize dökülüyor.

Belki Trump ve dostları bu yıkımı fırsata çevirip yeni bir düzen kurabilirdi. Olmadı. Yıkımı hızlandırdılar, ama yerine bir şey koyamadılar.

Bildiğimiz dünya başımıza yıkılırken, eline çekiç ve çivi alabilecek kimse yoktu.

Bugün veya yarın. Ama çok geç değil. Yepyeni ve bomboş bir dünya ile karşı karşıyayız.

Hiç ummadığın anda yeni evli bir çiftin Türkçe flörtleştiği bir Sırbistan siyasetine, Müslüman bir solcunun Senatör olduğu bir Amerika’ya gebe, sürprizlerle dolu bir dünya.

Bu dünyaya ne Trump’lar ne Putin’ler ne Şi’ler şekil verebilir.

Shenzhen’deki toplantı başlamadan bitmişti aslında.

Hiçbir sonucun çıkmayacağı belliydi.

Nafile bir çabaydı.

Tıpkı Trump-Şi-Putin’in konuştuğu o lüks yemek salonlarında yıllar önce susturulamayan yaşlı kitapçının inadı ve cesaretinden çok daha kısa soluklu bir çaba.

Lam Wing-kee’yi susturamayanların dünyanın dört bir yanında esen bu değişim rüzgarına set çekme şansı var mı?

Hem de Lam Wing-kee’lerin inadına dünyanın farklı yerlerinde, birbirinden renkli hikayelerle yeniden doğduğu, yeniden yeşerdiği, yenilgi yenilgi büyüyen zaferler inşa ettiği bir dönemde.

Esas hikaye şimdi başlıyor.

Trump’lara inat.

Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?

Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.

Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.

Bu Sayfayı Paylaşın