Bir Başkadır ya da benzer yapımlardaki anlama uğraşına böyle bakamaz mıyız? Biri ötekini anlamaya uğraşıyor; biri, ötekini sanat yoluyla taklit ederek anlamaya çabalıyor. Ama aslında kim kimi anlamak derdinde?
Son yıllarda sinema ya da sinemayla rahatça karşılaştırabileceğimiz ekran işlerinin çoğunda yinelenen ya da anlamak üzere teşrih masasına yatırılan bir temsil var: Muhafazakâr kesim. Peki, anlayan ya da anlama arayışında olan kim?
Sanatın yapısı ve içeriği, gerçeğin temsilini saptırmaya uygundur; hatta bir toplumsal durumu sanat yoluyla aktarmanın amaçlarından biri saptırmaktır. Çünkü insan zihni, yüzleştiği nesneyi hazmedebileceği ölçüde parçalara ayırmaya ve basite indirgemeye eğilimlidir.
Hani Romalılar, konuşmalarını anlamadıkları için başka milletlere “barbar” dermiş ya… Romalı için ötekinin sesi anlamsız bir “barbarbar…” yankısından ibaretmiş demek.
Yani iki Romalı arasındaki dar iletişimde bu tespit gayet yerinde, gerçekçi ve daha kötüsü, kullanışlıdır. Kuşkusuz, ötekini bugünün sanat yöntemleriyle perdeye yansıtmak, bu indirgemeden çok daha karmaşık, çok daha derin bir mimetik uğraş. Bir başkasını anlamanın eleştirel ama kırılgan, etkili ama saptırmaya açık bir yolu.
1960’larda, 70’lerde Yeşilçam’da “köy” temalı ya da “köy” imgesine dokunan pek çok film çekildi; bunlar da köyde yaşayan insanlar ya da çoğunlukla köyden kente göçmüş çalışan kesim tarafından sevilerek izlendi. Ama sevilenler Susuz Yaz ya da Yılanların Öcü gibi, köyün sert gerçeğini yönetmenin anladığı biçimde doğrudan işleyen sinema şaheserleri değildi.
Aksine, köyü bir masumiyet, saflık ve mutluluk kaynağı gibi işleyen Güllü türü melodramlar ya da eleştirel dozunu agresif mizahla hafifleten Kibar Feyzo türü filmler alkışlandı. Demek ki gerçeğin doğruya yakın temsili, o gerçeği bütün çarpıklığı ve şiddetiyle yaşayan insanlar tarafından aranmıyor.
Bana kalırsa bu durum, sanatın bir gerçek arayışı ya da gerçeği anlatmanın etkin bir yolu olarak değerlendirilmesi ihtimalini en baştan tartışmalı hâle getiriyor. Aynı çelişkiyi başka toplumlarda da tespit edebilir miyiz?
Mesela Rambo II ya da Top Gun, Müfreze ya da Full Metal Jacket gibi eleştiri dozu yüksek savaş ve ordu temalı filmlerin önüne geçmiştir. Çünkü insanların bir sinema ya da edebiyat eserinin içeriğiyle ilgili beklentisi de toplumun bir gerçeğidir ve sanat yapıtı nadiren gerçeği aydınlatan bir araç olarak tercih edilir.
Hatta sanat yapıtları, yaşanan gerçekten ziyade izleyicisinin önyargılarına ya da yerleşik kanaatlerine uygun olduğu ölçüde “gerçekçi” olarak kodlanır. İşlenmiş, hazma uygun ve belli bir lezzet vaadi olan sanat yapıtı, gerçeğin ham temsilinin kolaylıkla önüne geçer. Diğer bir deyişle, bir yapıtı gerçekçi olarak değerlendiriyorsanız, muhtemelen bu, o yapıtın içeriğini kendi gerçekçilik anlayışınıza uygun görmenizle ilgilidir.
Bir Başkadır, bu yönden incelemeye elverişli bir sinema yapıtı. Sanırım bu tür romanesk mini dizileri de sinemanın bir kolu ya da belki yeni bir formu olarak düşünmek yanlış olmaz. Her şeyden önce Berkun Oya bir simetri hastası. Karakterleri ekranın tam ortasında, cepheden sunuyor. Hikâye de büyük ölçüde toplum içinde zorlukla kurulmuş bir dengenin bozulması biçiminde işliyor. Hikâye ilerledikçe asimetri büyüyor, karakterlerin kör yanları belirginleşiyor. Belki çözüme doğru, yanlış yerden bile olsa, simetri yeniden kuruluyor.
Bu “muhafazakâr kesim” hikâyelerinde yazar ya da yönetmenlerin kurtulamadığı birkaç sorun var. İlki şu: Muhafazakârlık aynı zamanda bir çeşit sınıf sorunu olarak karşımıza çıkıyor. Kızılcık Şerbeti bu yönden farklı görünüyor olabilir ama yaşam tarzına ilişkin işaretler takip edildiğinde, muhafazakâr kesimi kültür ve değerler açısından ayrı bir sınıfa —bazen gülünç derecede— bağlı bir kesim olarak işliyor. İkinci bir sorun, muhafazakâr karakterlerin ısrarla Orta Anadolu aksanıyla konuşması.
Öykü Karayel’in ya da Berkun Oya’nın oyunculuklarına söz edecek değilim ama belki de vodvil tipi güldürülerde çok tüketildiği için bu aksan bana kolaycı bir imitasyon gibi geliyor. Alelade bir ayrıntı gibi görünebilir ama yerleşik yargının sökülmeyen dikişleri çoğunlukla böyle parçalarda saklıdır. Üçüncü bir sorun, “imam” karakterlerinin temsilindeki artış.
Muhafazakârlığı ya da İslami kesimi anlamak söz konusu olduğunda, niyeyse bugünün sanatçısı mutlaka bir imama başvuruyor ve neredeyse her seferinde bir yönden alternatif imam oluşturma çabası var. YouTuber, boksör ya da Ebu Zer üzerinden tadında sosyalist… Yani sanki “O sandığınız gibi bir imam değil!” mesajı veren biri var.
Aslında Umur Bugay’ın meşhur Bizimkiler dizisindeki kapıcı ve temizlikçi karakterleri de muhafazakâr diye adlandırmaya başladığımız ölçütlere üç aşağı beş yukarı uyuyormuş. Hatta bugünden bakınca kapıcı Cafer’in karısı Gülsüm, gerçekliğin tatsız bir temsili olarak bile daha canlı görünüyor. Niçin böyle?
Bir kurmaca karakter ya da hikâyenin kendisi, işaret ettiği gerçeği olduğu kadar, hatta daha fazla, kendisini yaratan zihni de temsil eder. Yani Meryem karakteri, Berkun Oya’nın (ya da Bir Başkadır’ın metninde emeği olanların) zihninin de bir temsilidir; üstelik sadece muhafazakâr kesimi değil, “insan” denen varlığı tanımak açısından da. Gülsüm, gündelik hayatın koşturmacası ve geçim derdi içinde, ait olduğu sınıfın doğrularına uyum sağlamış bir karakter; tıpkı kocası Cafer ya da sevimsiz apartman yöneticisi Sabri Bey gibi.
Üvey anasıyla kavgalı, yerine göre mal canlısı, işine geldiği ölçüde kibar ama hakkını arama sırası geldiğinde kıyıcı, sıradan bir insan. Berkun Oya’nın karakterlerinde ise, neredeyse tamamında, “ideal” bir yan var. Yani en azından Berkun Oya’nın gözündeki ideal doğruya yönelen, bunun için kendi tarihsel şartlarını aşma çabası gösteren bir yüz var. Bu, tam olarak melodram diyemeyeceğimiz ama gerçekçiliği en azından bilinen taraflarıyla dışlayan bir anlatım biçimidir.
Meryem fazla naif, fazla iyimser, fazla masum kısacası. Çok az işlenen kocası, yani imam karakteri de öyle. Örneğin bu kişilerin inançlarının hiçbir pragmatik yanı yok; bütünüyle samimiler. Komiser bile sanki daha çok sistemin kurbanı gibi ele alınıyor.
Edebiyata referansla konuşacak olursak, tayini Sefiller’den İstanbul’a çıkmış bir Javert ve gençliğinin baharında bir Fantine ile karşı karşıyayız. Kısacası Bir Başkadır, gerçekçi olmaktan çok romantik, ama üzerinde düşünmeye elverişli ipuçları üreten zengin bir romantik hikâye.
Öte yandan, muhafazakâr kesimin “entelektüel” içeriği yüklü yapımlarına bakınca bambaşka bir manzara ortaya çıkıyor. Muhafazakârlar gerçekçiliği o kadar umursamıyor; kılıç kalkan şakırtısından zaman buldukça daha çok absürt hikâyeler üretmeye çalışıyorlar. Değer yargıları daha keskin, insan ilişkileri ideal bir ölçüde kurulmuş ama eleştirinin nihilist bir söylenmeden öteye geçmediği, sözcük oyunlarıyla anlam arayışının birbirine girdiği hikâyeler…
Absürt seviliyor çünkü trajik bir çatışmadan kaçınmanın kapısını aralıyor. Kültürel iktidar tartışmalarıyla hatırlanacak bir çağda gerçekçilik arayışını tamamıyla karşı tarafa bırakmak bana pek makul bir strateji gibi görünmüyor. Ama olsun, temsil etmekten kaçınmak da bir zihnin temsil tercihlerini ortaya koymuyor mu?
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
