Yazı dizimde her yönüyle değinmeye çalıştığım mutfak, gazeteciliğin emektar deyimlerinden birisini de karşıma çıkarıyor tabii: “Gazete mutfağı…” Kısaca haberlerin işlendiği, yayına hazır hâle getirildiği perde arkasındaki üretim merkezi, Yazı İşleri… Yayınlanacak haberlerin seçimi de mutfaktaki o toplantılarda.
İlk yazımda değindiğim, tahminimce her bölümü mutfakta çekilen Tatlı Cadı gibi dizilerde de işleyiş benzer. 1960’ların ABD teknolojisiyle donatılmış o yemek pişirme üssünün gerisinde koskoca “sanayi tipi medya mutfağı” var.Senaryo, mekân, oyuncu kadrosu, kurgu, çekimden öte, tonla iş ve yüzlerce insan…
“Çok Önemli Politikacı”ların tâkibi
Bir zamanlar ulusal, devletlû gazete bürolarında binlerle ifade edilen insanın çalıştığı sektör de sanayi tipi mutfak gerektiriyordu elbette. İş çoktu anlaşılan. Mesela “Çok Önemli Politikacı”ların 7/24 tâkibi…
Günlük programları düzenli açıklandığı için, ne yapacakları, ne edecekleri -hatta bazen ne yedikleri dâhil- kabaca biliniyordu da zaten. Konutunun, çıkış kapısının önünden,hatta çöp tenekesi analizinden başlayarak her yer görev, “haber” alanı. Hattı gazetecilik değil sathı gazetecilik…
Misal, Ankara’dan bir yere gidenler… Tâkipteki basın ordusu onları uçağın yahut konvoyun pencerelerinden görünen meslektaşlarına göz kırparak uğurlardı. Vardıklarında da oranın gazete bürosu karşılar, seçim gezilerinde elden ele/ilden ile diğer ekibe devredilirdi.
Karada, denizde, havada 4. Kuvvet
“Çok Önemli Politikacı” evinde, resmi konutunda kaldığında da görevleri, sorumlulukları devam; fikri tâkip dışında fiili tâkipten de sorumluydu muhabirler. Bu kez de 7/24 dönüşümlü konut nöbeti… Konuttan çıktığı anda motorize tâkip devam.
“O kadarı gerekli mi?”si tartışılabilir ama öyleydi. Tatile çıksa, denize girse Dördüncü Kuvvet yine orada; karada, denizde, havada… Emekli bir cumhurbaşkanlığı muhabirinin iç çeken nağmesiyle, “Beraber yüzerdik biz bu sularda…”
Havası suyu, iyisi kötüsü, hayrı hayırsızlığı, devletlûsu patronajı -kendi çapında- bağımsızlığıyla “Gazetecilik Günleri”… “Çıta”nın yerle bir olduğu dönemlerde, bence ve yine de nostaljik bir “Ahhh”ı hak ediyor.
Meseleyi mesele etmezsen mesele yok
Bugün her şey değiştiği için öyle değil. Konutların dış kapısını bırak, yöresinde, hatta o bölgede beklemek, geçerken yavaşlamak polisiye vaka misal. Yasak. Tâkip zaten imkânsız… Bir yolunu bulup Ankara’dan peşine takılsan, konvoy İstanbul gişelere vardığında, sen Bolu dağlarındasın!
Şakası bir yana… Günlük, haftalık programlar da pek öyle (açık mutfak) işlemediği, çoğu da bir kısım “davetli”lerle, müdavimlerle sınırlı olduğu için haberin de sınırlı. Haber alma ya da görevi, makamı gereği sorularına cevap alma kaynakların da… Suskun. Soru önergeleri bile oy çokluğuyla ret.
Muhtemelen tâkip, gözetim filan artık medyanın üzerine vazife görülmediğinden öyle meseleler de yok. Tanıl Bora’nın Birikim’deki “Mesele” yazısından hatırlayarak… Eskiden mesele edilen meseleler bugün mesele edil(e)mediği, böylece ortada mesele kalmadığı içindir belki, bilemiyorum. Çok kısım medyada mesele edilmeyen şeylerden mesele çıkaran bir kısım habercilerin de hâli mâlûm.
Tâkiple kamuya “mal” olan kişiler
O boşluk da tâkiple görevli basını, habercileri, medyayı kelime kelime tâkip eden merkezlerle, kadrolu, gönüllü ekiplerle dolduruluyor herhalde. Gereken -öyle- malzemeleri bulmak, yaratmak, işlemek, kamuya sunmak da bir iş güç. Birinci güç diyen de oluyor, akla Devlet Malzeme Ofisi’ni de getiriyor, mecâzen.
Tâkip hevesi dizi dizi “ünlü”lerle ya da mesele edildiği için birden bire ünlenen sanatçılarla, sosyal medya ünlüleriyle de sürüyor kuşkusuz. Bu tâkip, tâkîbat kamuya mal olmamış kişileri bile kamuya “mal” edebiliyor bazen. Tepe tepe kullanılıyor, sosyalleşmesi evine, masana, niyetine kadar uzanan düdüklü medya tencerelerinde, mutfaklarında…
Kılıçdaroğlu’nun mutfağında pişen…
Mutfak öyle “meşajlı” bir yer ki, liderler de bazen oraya girmeyi, orada fotoğraf, video çektirmeyi seviyor. Genellikle servisteki yemekler, menü üzerine konuşan politikacılar, yemek bile pişirebiliyor gerektiğinde.
Lâkin mutfağı en çok seven, seçimlerde makamı gibi benimseyen isim Kemal Kılıçdaroğlu sanıyorum. Beş yıl önce eşiyle birlikte bayram böreği yapıyor mesela. O günlerde CHP’nin seçilmiş genel başkanı olduğu için herhal, patatesli-az peynirli, halk işi.
Ardından mutfak, düzenli yayın yaptığı seçim üslerinden birisi… Meral Akşener’in bile mutfağına -izniyle- girip çay koyan Tuncer Akşener’e yardım ediyor. Hoş mesajlar tabii…
Butlanla atandığında ise artık mutfaktan haberlere rastlanmıyor. Genel başkanlık yarışında Özgür Özel’e yenildiği -sessiz- dönemiyle ilgili “Meğer o mutfakta neler neler kaynatılıyor, pişiriliyormuş!” mealinde yorumlar, iddialar var sadece.
“Haber”e iddia demek mecburi
Birçoğu neredeyse sadece adlarıyla ayrılabilen merkezî medya mutfaklarında istenen tarife, tada uygun hazırlanan, pişirilen ve servise sunulan “haber”lerle ilgili bir sürü “iddia” da var şüphesiz. Onlar da medya diline göre ikiye ayrılıyor.
Büyük (asıl, öndeki, birinci) dil en yutulmaz iddiaları rahatça, gerçek gibi -haber formunda- sunabilme ayrıcalığına sahip sanki. Medyanın küçük dili ise gerçeklere, teyit edilmiş, doğrulanmış haberlere bile “iddia” demek zorunda.
Hâl böyle olunca bir cümlede üç-dört kez kullanılıyor bazen. “Daha önce usulsüzlüğe karıştığı iddiasıyla görevden alındığı iddia edilen Şahide K.’nın son skandalın iddianamesinde iddia sahibi itirafçı tanık olarak yer aldığı iddia ediliyor” mesela. Bkz. beş olmuş…
Biyolojik tanımıyla yutkunmayı, sindirimi kolaylaştırması beklenen, şiddetle arzulanan küçük dilin işi zor yani. “Haber” bir yana, herkesin dilindeki gerçekleri, sağlam iddiaları “iddia” olarak bile dile getirmesi müşkül. Tehlikeli… Bah(i)se mevzu operasyonlara bakınca “İddaa” oynarken bile dikkatli olmak gerekiyor.
Catering usulü tabldot hizmeti
Mutfakla doğrudan ilgili yazı dizimin kapsamını aşmadan bir kısım iddialara gelince… Çok kısım medyanın mutfağını catering usulü (bir merkezde hazırlanıp servis edilen) haberler için kullandığı “iddia ediliyor”.
Menüye gelince devletin resmi ajansı dâhil, çok kısım kanallarda tabldot hizmetinin yaygın olduğu da iddialar arasında… Ben yemediğim için bilemiyorum tabii. Lâkin çok yersen hazım sorunu yaptığı da iddia ediliyor.
Amerikan mutfakta alemünit servis
Öyle olunca ayrı bir mutfağa gerek de yok pek. İddialara göre haberler zaten popüler -bir tezgâh bir “havagazı” ocağı- “Amerikan mutfak”larda alemünit (“acele, çabuk, hemen, şipşak”) servise hazır.
Derin dondurucu şart ama; gerektiğinde sorunlar, gündem dondurulacak, yerine buzu çözülenler -mikro dalgayla- taze gibi serviste… Bazen yıllar önceki bir meseleyi “mesele” etmek, sadece ısıtmak, ısıtıp ısıtıp servise koymak bile yeterli. Öte yakada vakumlandığı için boğulan, kullanım süresi geçtiği için bayatlayan, ilk günkü tadı kaçan haberler de var.
İddiaları kırpıp flaş haber yapmak
Covid 19’la kapısı aralanan “home office” ile evleri -kiraya ortak olmadan- kullanmak da artık oturmuş (evinde oturan) bir sistem. Açık oturumlar gerçekten açık olsa, TV’de kütüphanesinin önünde konuşanların alt giyiminde, terliklerinde ne kreasyonlara rastlanır.
O “oturum”lar da bazen derinden haberler merkezi, “ev” mutfağı… Eski deyimiyle ikinci yeni İstihbarat Şefleri… İddiaları kırpıp “flaş haber” yapanlarla sık karşılaşılıyor. Bazılarının kabiliyeti, iştigali ise gaipten (göz önünde olmayan ve dahi olmaması gereken) haberler vermek.
Kendinden geçen haber medyumluğu
“Kendi kendine ve başkalarının etkisiyle kendinden geçerek, transa girerek” haber medyumluğu demek de mümkün. Eskinin “bir bilen”ine nazire “çok bilen”ler… “Hava durumu”nu önceden, nokta atışı tahmin edenler Meteoroloji’yi bile kıskandırıyor. Yarının yemeğini bugünden pişiren aşçı metaforu da meseleye uygun.
Gelecek pazar her anlamıyla mutfakların hâl-i pür melaline, polisiye bir vaka olarak mutfağa, “Zengin Mutfağı”na, kayyım gelen haber kanalındaki yemek tariflerine, serbest gezen “Tereyağlı Mudurnu Tavuğu”na, uluslararası ve yerel mutfak savaşlarına filan değineceğim.
Yazıyı beğendiysen, patronumuz olur musun?
Evet, çok ciddi bir teklif bu. Patronumuz yok. Sahibimiz kar amacı gütmeyen bir dernek. Bizi okuyorsan, memnunsan ve devam etmesini istiyorsan, artık boş olan patron koltuğuna geçmen lazım.
Serbestiyet; Türkiye'nin gri alanı. Siyah ve beyazlar içinde bu gri alanı korumalıyız. Herkese bir gün gri alanlar lazım olur.
